اسم تفضیل

شرح کتاب صرف ساده: اسم تفضیل

شرح کتاب صرف ساده: اسم تفضیل
۴٫۴ (۸۸%) ۵ votes

در این مطلب آموزشی به کمک فیلم، جزوه نموداری به شرح اسم تفضیل خواهیم پرداخت. با ما همراه شوید.

تعریف اسم تفضیل

اسم مشتقی است که دلالت میکند بر موصوف و زیادی وصف آن بر غیرش. مانند أعلم (عالم تر) در مثال زیدٌ أعلم من بکرٍ (زید عالم تر است از بکر): در این مثال اعلم اسم مشتقی است که دلالت میکند بر علم زید که از علم بکر بیشتر میباشد

وزن اسم تفضیل

برای ساختن اسم تفضیل در کلمات مذکر باید بر وزن «أفعل» بیاوریم مانند أعلم. و در کلمات مونث بر وزن فُعلی می آوریم مانند کُبری، فُضلی. البته گاهی در کلمات مونث بر وزن أفعل نیز می آیند.

شرایط اسم تفضیل

از کلمه ای میتوانیم اسم تفضیل را بسازیم که ۸ شرط را دارا باشد که عبارتند از :

  1. فعل باشد
  2. ثلاثی مجرد باشد
  3. معلوم باشد
  4. مثبت باشد
  5. تام باشد. یعنی افعال ناقص مانند کان، کاد نمیتوانند اسم تفضیل واقع گردند.
  6. متصرف باشد. فعل غیر متصرف مانند لیس، بئس که فاقد مصدر میباشند.
  7. قابل تفضیل باشد. برای مثال فعل مات (مُرد) قابل تفضیل دادن نیست. نمیتوان گفت که این میت از فلان میت مُرده تر است!
  8. دلالت بر رنگ و عیب و زینت نباشد. زیرا این گونه موارد اگر بر وزن افعل باشند صفت مشبهه هستند نه اسم تفضیل.

مانند أعلم که از فعلِ یَعلَمُ ساخته میشود که تمام شرایط را دارا میباشد، زیرا فعل ثلاثی مجرد معلوم مثبت میباشد که تام و متصرف نیز میباشد و قابل تفضیل دادن است و دلالت بر زینت و عیب ظاهری و رنگ ندارد.

تعریف اسم تفضیل

ساخت اسم تفضیل از کلمات فاقد شرایط

  • اگر کلمه ما اسم باشد (شرط اول را دارا نباشد): در این صورت برای ساخت آن از فرمول زیر استفاده مینماییم
  • أفعل (مناسب از فعل قابل تفضیل) + اسم (منصوب)
  • أفعل مناسب از فعل قابل تفضیل مانند أشد (شدید تر)، أقوی(قوی تر)، اکبر (بزرگ تر، حجیم تر)، اکثر، اعظم، احسن و…
  • مثال برای اسم مال: أنا اکثرُ منک مالاً (من از تو از لحاظ مال بیشتر هستم)
  • فعل رباعی، مزید، ناقص، دال بر رنگ یا عیب ظاهر یا زینت داشته باشد. (شرایط دوم، پنجم، هشتم را دارا نباشد): برای ساخت این موارد از فرمول زیر استفاده می نماییم
    • أفعل + مصدر اصلی
    • مثال برای فعل ثلاثی مزید یَتَصَرَّفُ: الفعل اکثرُ تصرفاً من الاسم (فعل متصرف تر از اسم است)
    • مثال برای فعل ناقص: زید اکثر کوناً فی المسجد من عمرٍ
    • مثال برای رنگ: هذا اشدُّ حمرهَ من ذاک: این سرخی اش از آن بیشتر است
  • فعل مجهول یا منفی باشد (شرایط سوم یا چهارم را دارا نباشد)، برای ساخت این مورد از فرمول زیر استفاده می نماییم
    • أفعل + مصدر موول
    • منظور از مصدر موول : حرف مصدری + جمله، میباشد
    • مثال: زیدٌ اکثر أن یُضرَبَ
  • فعل غیر متصرف یا غیر قابل تفضیل باشد (شرایط ششم یا هفتم را دارا نباشد): در این دو مورد امکان ساخت آن وجود ندارد. زیرا در فعل غیرمتصرف اصلا مصدری وجود ندارد که از آن برای ساخت اسم تفضیل استفاده نمود. و در افعال غیر قابل تفضیل اساسا امکان تفضیل وجود ندارد. برای مثال امکان ندارد که بیان شود فلانی از فلانی مُرده تر است!
  • تذکر: اگر فعلی تمام شرایط را دارا بود هم میتواند به وسیله فرمول زیر ساخته شود
    • أفعل + فعل دارای شرایط
    • مثال از فعل کَسَل (هر دو مثال زیر صحیح میباشد)
      • زیدٌ اَکسَلُ من عمرٍ
      • زیدٌ اکثرُ کسلاً من عمرً

حتما بخوانید: فیلم آموزشی کتاب صرف ساده (بخش اول)

ساخت اسم تفضیل

وجوه استعمال

برای استعمال آن باید به وسیله یکی از وجه های زیر عمل نمود

  1. اسم تفضیل + حرف جر مِنْ + مجرور حرف جر
    • در این حالتُ همواره به صورت مفرد مذکر می آید.
    • فاطمهُ اَفضل مِن هندٍ: در این مثال با این که فاطمه مونث میباشد ولی اسم تفضیلش (افضل) مفرد مذکر آمده است.
    • الزیدونَ ‌ٰأفضلُ مِنْ هولاء: در این مثال نیز با اینکه الزیدون جمع میباشد ولی اسم تفضیل آن به صورت مفرد ذکر شده است.
    • نکته: گاهی حرف جر مِنْ به همراه مجرورش در لفظ حذف میشوند ولی در معنا در تقدیر هستند. مانند الاخره خیرٌ و ابقی: در اصل این جمله به این صورت بوده است که الاخره خیر مِنْ الدنیا و ابقی من الدنیا.
  2. اسم تفضیل مضافه به نکره باشد (یعنی مضاف الیه اسم تفضیل نکره باشد)
    • مانند مورد اول، اسم تفضیل در این مورد نیز همیشه مفرد مذکر ذکر میگردد
    • ابوذرُ اصدق رجلٍ: جناب ابوذر راستگوترین مرد است.
    • فاطمهُ افضل رجلٍ: در این مثال با اینکه فاطمه یک اسم مونث میباشد، ولی اسم تفضیلش (اَفضل) به صورت مفرد مذکر ذکر شده است.
    • الحسنان افضل الرجلین: در این مثال نیز با وجود اینکه الحسنان اسم مثنی میباشد، ولی اسم تفضیل آن به صورت مفرد مذکر ذکر گردیده است.
    • نکته: در این مورد، گاهی مضاف الیه اسم تفضیل حذف میگردد. مانند: ابوذر اصدق (ابوذر صادق تر است)
  3. اسم تفضیل «ال» تعریف دریافت نماید.
    • در این حالت حتما باید اسم تفضیل با موصوفش در تذکیر و تانیث و هم چنین افراد و جمع مطابقت نماید.
    • هندٌ الفضلی: در این مثال با توجه به اینکه موصوف (هند)‌ به صورت مفرد مونث آمده است، اسم تفضیل نیز با آن مطابقت کرده و به صورت مفرد مونث ذکر شده است.
    • الفاطمتین الفُضْلَیَیْن: در این مثال نیز الفضلیین با موصوف خودش مطابقت کرده است.
    • زیدان الافضلان: در این مثال اسم تفضیل و موصوفش هر دو مثنی مذکر میباشند.
  4. اسم تفضیل به اسم معرفه اضافه گردد (مضاف الیهش معرفه باشد)
    • در این حالت دو وجه جایز میباشد: یا اسم تفضیل به صورت مفرد مذکر ذکر گردد و یا اینکه با موصوفش مطابقت کند.
    • هذان افضل النساء یا هذان فضلیا النساء: این مثال به دو صورت جایز میباشد، یا اسم تفضیل به صورت افضل که مفرد مذکر میباشد ذکر گردد و یا با موصوفش (هذان)‌ مطابقت نماید و به صورت مثنی مونث بیاید. (دقت داشته باشید فضلیا،‌ در اصل فضلیان بوده است که بخاطر آنکه مضاف واقع شده است نون تثنیه آن افتاده است.)

وجوه استعمال اسم تفضیل

حتما بخوانید: اسم مکان

نکات اضافه

  1. کلمات اجوف (یایی یا واوی) با صیغه افعل تفضیل اعلال نمیشوند. برای مثال أقوم
  2. دقت داشته باشیم همیشه وزن أفعل اسم تفضیل نمیباشد و احتمالات زیر موجود میباشد:
    • اسم تفضیل
    • صفت مشبهه، مانند احمر، أسود، أعمی
    • صیغه تعجب، مانند ما أحسن زیداً
    • ماضی باب افعال، مانند: مَنْ‏ أَمِنَ‏ الزَّمَانَ‏ خَانَهُ وَ مَنْ أعظمه أَهَانَه (کسی که از نیرنگ بازی روزگار ایمن باشد به او خیانت خواهد کرد و کسی که روزگار را بزرگ بشمارد به اهانت خواهد کرد) در این مثال کلمه «أعظمه» فعل ماضی باب افعال میباشد و اسم تفضیل نیست، زیرا بعد از کلمه مَن شرطیه آمده است. (بعد از مَن شرطیه حتما فعل می آید)
  3. اگر اسم تفضیل به همراه ال معرفه بیاید، ۶ صیغه خواهد داشت که به شرح زیر میباشد

أفعَل                  أفعلان               أفعلون (یا أفاعل)

فُعلی                 فُعلیان               فُعلیات (یا فُعَل)

مثال

أفضل                أفضلان              أفضلون یا أفاضل

فُضلی                فُضْلیان              فُضْلیات یا فُضَل

دقت داشته باشید، اگر اسم تفضیل به اسم معرفه اضافه گردد دو وجه جایز خواهد بود

  1. این اسم غالباً شامل ضمیر مستتری میباشد. (مانند اسم فاعل، اسم مفعول، اسم مبالغه و صفت مشبهه) مانند: زیدٌ أفضلُ من بکرٍ، که در این مثال ضمیر هو در افضل مستتر میباشد.
  2. گاهی این اسم از معنای برتری تهی میشود و به معنای صفت مشبهه و یا اسم فاعل به کار میرود. این حالت بیشتر در جایی رخ میدهد که اسم تفضیل خالی از مِنْ، الی و اضافه باشد. مانند: الله اعلمُ حیث یجْعلُ رسالته: خدا داناست که کجا قرار دهد رسالت خود را. در این مثال اعلم به معنای عالم میباشد.
  3. دو کلمه خیر و شر در بعضی مواقع اسم تفضیل هستند. که در اصل أخْیَر و أشر بوده اند. ولی بخاطر استعمال زیاد آنها همزه آنها حذف شده است و تبدیل به خیر و شر شده اند. مونث آنها نیز خَیْرَه و شَرَّه میباشد. در ضمن اگر خیر و شر به معنای اسم تفضیل به کار روند به معنای بهتر و بدتر میباشد و اگر به معنای صفت مشبهه به کار روند به معنای خوب و بد میباشد.
  4. بحث اسم تفضیل در کتاب صمدیه (به قلم شیخ بهایی رحمه الله علی) به صورت دیگری نیز بیان گردیده است که به متقاضیان محترم توصیه میگردد به آن کتاب نیز رجوع نمایند.

 

برای دانلود فیلم آموزشی به همراه جزوه نموداری عضو سایت شوید. برای عضویت اینجا کلیک نمایید. و در صورتی که عضو سایت هستید اینجا کلیک نمایید.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *