جمعه , ۲۸ مهر ۱۳۹۶

آموزش مجازی دروس تخصصی حوزه در
«حوزه مجازی مهندس طلبه»

هم اکنون ثبت نام کنید

شیخ طوسی

شیخ طوسی

تولد شیخ طوسی(ره)

محمد بن حسن بن علی بن حسن، مشهور به شیخ طوسی و شیخ الطائفه (به معنای بزرگ شیعه) از بزرگترین محدثان و فقیهان شیعه می باشد. ایشان نویسنده دو کتاب ( التهذیب و الاستبصار ) از کتب اربعه شیعه است. وی در ماه رمضان سال ۳۸۵ هجری قمری در کشور ایران و در شهر توس متولد گردید. گرچه تاریخ دقیق تولد او در دست نیست. از کودکی آغاز به آموختن علوم اسلامی کرد. در سال ۴۰۸، یعنی در سن ۲۳سالگی، خراسان را به قصد عراق ترک کرد و به بغداد رفت تا از محضر بزرگ‌ترین دانشمند شیعه آن عصر یعنی شیخ مفید و سید مرتضی درس آموزی کند.
شیخ طوسی در دوران جوانی به درجه اجتهاد رسید و کتاب تهذیب الاحکام را در این دوره و با پیشنهاد استادش، شیخ مفید تألیف کرد. وی پنج سال شاگردی شیخ مفید را کرد. بعد از مرگ شیخ نزد شاگرد او سید مرتضی حاضر شد و ۲۳ سال محضر سید را درک کرد.
سید مرتضی علم الهدی در سال ۴۳۶هجری قمری درگذشت و پس از وی شیخ طوسی مرجع شیعه شناخته شد. وایشان۴۱ سال در بغداد زیست و به تألیف و تدریس و تربیت شاگردان پرداخت. او در محلهٔ شیعه‌نشین کرخ در بغداد سکونت داشت. ترکان سلجوقی در سال ۴۴۷ با استفاده از ضعف آل بویه – که شیعه مذهب بودند – به بغداد حمله کردند و با اشغال آن حکومت آل بویه را برانداختند. طوسی تا سال ۴۴۸ در بغداد بود و مجلس درس خود را در همان شهر تشکیل داد اما در سال ۴۴۸ به سبب حمله طغرل به بغداد و انقراض آل بویه بر آزار و اذیت شیعیان توسط اهل سنت و سلجوقیان افزوده شد.
در این زمان عبد الملک، وزیر طغرل بیک، به محله‌های شیعه‌نشین حمله کرده، به قتل آنان پرداختند. حتی به خانه شیخ حمله کردند تا وی را به قتل برسانند، ولی او را نیافتند و وسایل منزل و کتاب‌های او را آتش زدند و نابود ساختند. گفته‌اند طغرل بیک تا سال ۴۴۹، چندین بار کتاب‌های شیخ طوسی را در ملأ عام سوزاند. بعد از این حادثه شیخ از بغداد خارج شد و به نجف رفت و حوزه علمیه نجف را تأسیس کرد. ایشان ۱۲سال آخر عمر شریفش را در نجف سپری کرد.گفته شده که در آنجا ۳۰۰ مجتهد تربیت کرد و چندین کتاب نوشت. برخی گزارش‌ها نیز سال ۴۴۸ را سال تأسیس حوزه عملیه نجف می‌دانند.
همچنین بنا بر بعضی گزارش‌ها، طوسی گاه از ترس غوغای عوام و به سبب عقاید شیعی مخفی می‌شد.بنا به نوشتهٔ ابن‌اثیر، در سال ۴۴۹ خانهٔ طوسی را در محلهٔ کرخ بغداد، سنی‌مذهبان ویران کردند و اموال او به تاراج رفت، ولی شیخ پیش از این واقعه، بغداد را به مقصد غری (نجف) ترک کرده بود.
نفوذ علمی شیخ طوسی به حدی بود که تا ۸۰ سال فتوایی مخالف فتواهای او صادر نشد. خاندان شیخ طوسی تا چند نسل همه از علما و فقها بوده‌اند. پسرش شیخ ابو علی ملقب به «مفید ثانی» کتابی به نام «أمالی» دارد و کتاب «النهایه» تألیف پدرش را نیز شرح کرده‌است. همچنین دختران شیخ طوسی نیز فقیهه و فاضله بوده‌اند.
نظریات و نوشته های فقهی او مثل کتاب های نهایه، الخلاف و مبسوط، مورد توجه فقیهان شیعه می باشد. التبیان فی تفسیر القرآن ، کتاب مهم تفسیری اوست. شیخ طوسی در سایر علوم اسلامی مثل رجال و کلام و اصول فقه نیز صاحب نظر بود و کتاب‌های او جزء کتاب‌های مرجع علوم دینی است. او تحول در اجتهاد شیعی را آغاز کرد و مباحث آن را گسترش داد و در برابر اجتهاد اهل سنّت به آن استقلال بخشید. نامدارترین شاگرد او ابوالصلاح حلبی است.

حتما بخوانید:  شهید ثانی

خانواده شیخ طوسی(ره)

مطابق نقل کتاب لؤلؤه البحرین دختران شیخ طوسی نیز فقیهه و فاضله بوده اند شیخ ابوعلی فرزندی دارد به نام شیخ ابوالحسن، بعد از پدرش مرجعیت و ریاست حوزه علمیه به او منتقل گردید و بنابر نقل ابن عماد حنبلی در کتاب شذرات الذهب فی اخبار من ذهب در زمان این فرد بزرگ، زاهد و عالم، بوده است عماد طبری گفته است اگر صلوات بر غیر انبیاء روا بود، من بر این مرد صلوات می فرستادم او (پسر شیخ) در سال ۵۴۰ درگذشته است.

اساتید و مشایخ شیخ طوسی(ره)

مشایخ و اساتید شیخ طوسی بسیار بوده‌اند. میرزا حسین نوری در مستدرک وسائل الشیعه ۳۷ نفر را ذکر می‌کند. کسانی که غالبا وی از آنها روایت نقل می‌کند، ۵ نفرند:
مهم‌ترین و تأثیرگذارترین استادان شیخ طوسی، شیخ مفید و سید مرتضی در فقه و کلام بودند. طوسی پس از ذکر آثار متعددی از مفید، نوشته که همهٔ این کتاب‌ها را بارها از او شنیده و از آن میان، بعضی را خود بر او خوانده است و برخی را دیگران بر او خوانده‌اند و او شنیده است. همچنین بعد از ذکر آثار کثیری از سید مرتضی، نوشته است که بیش‌تر این کتاب‌ها را بر او خوانده و برخی از آن‌ها را نیز در حالی که بر او خوانده می‌شده بارها شنیده است.

مشایخ شیخ طوسی(ره) در حدیث

از مهم‌ترین مشایخ وی در حدیث – که وی بیش از همه متون حدیثی را از ایشان اخذ کرده – این اشخاص بوده‌اند:
۱. مفید.
۲. حسین بن عبیدالله غضائری.
۳. احمد بن عبدالواحد بن عُبدون.
۴. ابن‌ابی‌جید قمی.
۵. از دیگر مشایخ وی، شریف حسن بن احمد محمدی، محمد بن حسین بزوفری، هلال حفّار بوده اند.
در مجموع، از مشایخ شیخ بیش از ۳۰نفر را می‌شناسیم. مشایخ طوسی را به دو دسته می‌توان تقسیم کرد:
۱-مشایخ او در نیشابور یا طوس، پیش از عزیمتش به بغداد (یعنی پیش از سال ۴۰۸)؛
۲-مشایخ وی پس از ورودش به بغداد.
طباطبایی ، مشایخ طوسی را به سه دستهٔ پیش از هجرت به بغداد، در بغداد (از سال ۴۰۸ تا ۴۴۸) و پس از هجرت به نجف (از سال ۴۸۸ تا پایان عمر) تقسیم کرده، ولی از هیچ استاد و شیخی دردورهٔ سوم یاد نکرده است. بسیار بعید است که طوسی پس از هجرت به نجف از کسی حدیث شنیده باشد و تا آن‌جا که می‌دانیم تقریباً همهٔ مشایخ او پیش از هجرت طوسی به نجف درگذشته بودند.

مشایخ شیخ طوسی(ره) پیش از هجرت به بغداد

از مشایخ وی پیش از عزیمت به بغداد، این اشخاص را می‌شناسیم:
۱. ابوحازم عمر بن احمد نیشابوری ( از علمای شافعی‌مذهب نیشابور).
۲. ابومحمد عبدالحمید بن محمد مقری نیشابوری (از علمای طوس یا نیشابور).
۳. ابوزکریا محمد بن سلیمان حمرانی / خولانی.

استادان و مشایخ شیخ طوسی(ره) در بغداد

استادان و مشایخ طوسی در بغداد عبارت بوده‌اند از:
۱. احمد بن ابراهیم قزوینی .
۲. ابومنصور احمد بن حسین سُکّری.
۳. ابوعبدالله احمد بن عبدالواحد بن عُبدون معروف به ابن‌حاشر.
۴. ابوالحسن احمد بن محمد ابن‌صلت اهوازی.
۵. ابوالحسین جعفر بن حسین ابن‌حسکهٔ قمی .
۶. ابوعلی حسن بن احمد ابن‌شاذان بزاز.
۷. شریف ابومحمد حسن بن احمد محمدی علوی.
۸. ابوعلی حسن بن محمد ابن اشناس.
۹. ابومحمد حسن بن محمد سامرائی معروف به ابن‌فحام.
۱۰. حسین بن ابراهیم قزوینی.
۱۱. ابوعبدالله حسین بن ابراهیم ابن‌حناط قمی .
۱۲. ابوعبدالله حسین بن احمد بغدادی معروف به ابن‌قادسی .
۱۳. حسین بن اسماعیل.
۱۴. ابوعبدالله حسین بن عبیدالله بن ابراهیم غضائری .
۱۵. ابوعبدالله حمویهٔ بن علی بصری.
۱۶. ابوعمر عبدالواحد بن محمد ابن‌مهدی فارسی.
۱۷. ابوالحسن علی بن احمد معروف به ابن‌حمّامی .
۱۸. ابوالحسین علی بن احمد ابن‌ابی‌جید قمی.
۱۹. علی بن حسین موسوی معروف به سیدمرتضی .
۲۰. ابوالقاسم علی بن شبل وکیل.
۲۱. ابوالقاسم علی بن محسّن تنوخی.
۲۲. ابوالحسین علی بن محمد ابن‌بشران معدل .
۲۳. ابوالحسن محمد بن احمد ابن‌شاذان قمی .
۲۴. ابوالفتح محمد بن احمد بن ابی‌الفوارس .
۲۵. ابوالحسین محمد بن محمد حسینی معروف به عبیدلی نسابه .
۲۶. ابوالحسن محمد بن محمد ابن‌مَخلَد حنفی.
۲۷. ابوعبدالله محمد بن محمد بن نعمان معروف به مفید .
۲۸. ابوالفتح هلال بن محمد معروف به حفار.
۲۹. ابوالحسن محمد بن حسین ابن‌صقال.
۳۰. ابوطالب حسین بن علی ابن‌غرور.
۳۱. ابوعبدالله اخوسروره.

اساتید سنی‌مذهب شیخ طوسی(ره)

برخی از استادان او از عامه‌اند، از جمله:
۱. ابوحازم عمر بن احمد نیشابوری، از علمای شافعی مذهب نیشابور.
۲. ابوعلی حسن بن احمد ابن‌شاذان بزاز، متکلم حنفی‌مذهب که طوسی مسأله فی النقض علی ابن‌شادان فی مسأله الغار را در رد او یا پدرش نوشته است.
۳. ابوالحسن محمد بن محمد ابن‌مخلد حنفی.

شاگردان و تربیت یافتگان محضر شیخ طوسی(ره)

بیش از ۳۰۰ تن از مجتهدان شیعه و بسیاری از اهل سنت، از شاگردان شیخ طوسی بوده‌اند. نام برخی از آنها از این قرار است:
آدم بن یونس بن ابی مهاجر نسیفی.
ابوبکر احمد بن حسین بن احمد خزاعی نیشابوری.
بوطالب اسحاق بن محمد بن حسن بن حسین بن محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی.
ابوابراهیم اسماعیل برادر اسحاق مذکور.
ابوالخیر برکه بن محمد بن برکه اسدی.
ابوالصلاح تقی بن نجم الدین حلبی.
ابوابراهیم جعفر بن علی بن جعفر حسینی.
شمس الاسلام حسن بن حسین بن بابویه قمی، معروف به حسکا.
ابومحمد حسن بن عبدالعزیز بن حسن جبهانی.
ابوعلی حسن بن شیخ الطائفه محمد بن حسن طوسی.
موفق الدین حسین بن فتح واعظ جرجانی.
محیی الدین ابوعبدالله حسین بن مظفر بن علی بن حسین حمدانی.
ابوالصمصام و ابوالوضاح ذوالفقار بن محمد بن معبد حسینی مروزی.
زین بن علی بن حسین حسینی.
زین بن داعی حسینی.
سعد الدین بن براج.
ابوالحسن سلیمان بن حسن بن سلمان صهرشتی.
شهرآشوب سروی مازندرانی، جد شیخ محمد بن علی مؤلف معالم العلماء و المناقب.
صاعد بن ربیعه بن ابی غانم.
عبدالجبار بن عبدالله بن علی المقرئ رازی معروف به مفید.
ابوعبدالله عبدالرحمن بن احمد حسینی خزاعی نیشابوری معروف به مفید.
موفق الدین ابوالقاسم عبیدالله بن حسن بن حسین بن بابویه.
علی بن عبدالصمد تمیمی سبزواری.
غازی بن احمد بن ابی منصور سامانی.
کردی بن عکبر بن کردی فارسی.
جمال الدین محمد بن ابی القاسم طبری آملی.
ابوعبدالله محمد بن احمد بن شهریار خازن غروی.
محمد بن حسن فتال نیشابوری، صاحب روضه الواعظین.
ابوالصلت محمد بن عبدالقادر بن محمد.
ابوالفتح محمد بن علی کراجکی.
ابوجعفر محمد بن علی بن حسن حلبی.
ابوعبدالله محمد بن هبه الله الطرابلسی.
سید مرتضی ابوالحسن مطهر بن ابی القاسم علی بن ابی الفضل محمد حسینی دیباجی.
منتهی بن ابی زید بن کیابکی حسینی جرجانی.
منصور بن حسین آبی.
ابوابراهیم ناصر بن رضا بن محمد بن عبدالله علوی حسینی.

آثار شیخ طوسی(ره)

تعداد آثار شیخ طوسی به ۵۱ جلد می‌رسد، که از آن جمله‌است:

در موضوع حدیث

تهذیب الأحکام، در احادیث فقهی که از کتب اربعه شیعه است.
الإستبصار فیما اختلف من الأخبار، در احادیث فقهی که از کتب اربعه محسوب می‌شود.
کتاب الإمالی، که مطالب جلسات روایی اوست.

در موضوع رجال

الابواب معروف به رجال شیخ طوسی.
الفهرست.
اختیار معرفه رجال، که شیخ به حذف اشتباهات و اصلاح اصل کتاب رجال کشی اقدام کرد.

تفسیر

التبیان فی تفسیر القرآن.
المسائل الدمشقیه فی تفسیر القرآن.
المسائل الرجبیه فی تفسیر آیه من القرآن.

فقه

النهایه فی مجرد الفقه و الفتوی.
المبسوط فی الفقه الإمامیه.
الجمل و العقود فی العبادات.
الخلاف فی الاحکام، که شیخ در این کتاب آراء علمای شیعه و مذاهب مختلف اهل سنت را در هر مسئله گردآوری کرده‌است.
الایجاز فی الفرائض.
مناسک الحج فی مجرد العمل.
المسائل الحلبیه فی الفقه.
المسائل الجنبلائیه فی الفقه.
المسائل الحائریه فی الفقه.
مسئله فی وجوب الجزیه علی الیهود و المنتمین الی الجبابره.
مسئله فی تحریم الفقاع.

اصول

عده در اصول.
مسئله فی العمل بخبر الواحد و بیان حجیه الاخبار.

کلام

اصول عقائد یا اصول العقائد.
تلخیص الشافی.
تمهید الاصول.
الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد.
المفصح فی الامامه.
الغیبه، در مورد غیبت امام زمان.
ما یعلل و ما لایعلل.

کتب ادعیه

مصباح المتهج‍ّد و سلاح المتعب‍ّد.
انس الوحید.
هدایه المسترشد و بصیره المتعبد فی الادعیه و العبادات.

دیگر آثار

النهایه، که در واقع رساله عملیه اوست.
عده الاصول، در اصول فقه.
تلخیص الشافی، در مباحث مربوط به امامت که در واقع این کتاب گزیده کتاب «الشافی» تألیف استادش سید مرتضی است.
گفته های دیگران در مورد شیخ طوسی(ره)
نجاشی که از اساتید شیخ بوده در کتاب رجالش دربارهٔ شیخ الطائفه می‌گوید: «از علمای امامیه و مورد اعتماد و از چهره‌های سرشناس زمان ما است. او از شاگردان استاد ما ابو عبد اللّه بوده و آثاری چند تألیف کرده است.» علاّمه حلّی- رحمه اللّه تعالی علیه- نیز در خلاصه خود می‌گوید:
«رئیس و شیخ گرانقدر مذهب امامیه، مورد وثوق، معروف، صدوق، آگاه و عالم به اخبار و رجال و فقه و اصول و فروع و جامع کمالات نفسانی در علم و عمل بوده است.» تاریخ نگاران سنّی مذهب، از کنار نام این رادمرد تاریخ ساز، به آسانی گذشته و تنها به ذکر سال وفات یا فقیه بودن شیخ بسنده نموده‌اند که این بی انصافی هرگز با روحیه یک نگارنده تاریخ، سازگار نیست. بگذریم و در گذریم که به قول شیخ عبد الجلیل قزوینی:«فضل و زهد او اظهر من الشمس است» ما را چه حاجت به تمجید ایشان، و به قول شاعر: لولا خشیت لقلت: لیس کمثله فی قوه الابداع و الایجاد کلاّ و من تلقی عیون الدهر ما لم تلق فی الازال و الآباد گفته‌ها دربارهٔ شیخ بسیار است و مشت نمونه خروار، لذا به همین مقدار اکتفا نموده و طالب تفصیل را به منابع مذکور ارجاع می‌دهیم.

جایگاه علمی و آراء شیخ طوسی(ره)

مورخان و تراجم نگاران اهل سنّت ، از طوسی با عناوینی مانند: فقیه الشیعه، فقیه الامامیه و شیخ الشیعه و عالمهم یاد کرده‌اند. اما در میان امامیه ، مشهورترین لقب او شیخ‌الطائفه است. عنوان شیخ الطائفه درمیان امامیه، قبلاً به صفوانی اطلاق می‌شد. نجاشی که از معاصران شیخ طوسی بوده، از او با این عنوان یاد نکرده و فقط با عناوین «جلیل فی اصحابنا، ثقه ، عین، من تلامذه شیخنا ابی‌عبدالله» از او نام برده است. بنابراین، این عنوان پس از وفات طوسی یا دست کم پس از هجرت او از بغداد به نجف، به وی اطلاق شده است. در قرون بعدی، عنوان شیخ در میان امامیه به طوسی اختصاص‌یافت. قزوینی رازی در قرن ششم، طوسی را «فقیه عالم و مفسر و مقری و متکلم» خوانده و نوشته که قول و فتوای طوسی مورد اعتقاد کامل علمای شیعی است. وی از طوسی با عنوان «شیخ کبیر» یاد کرده و در شمار «محققان شیعهٔ اصولی» و در کنار سید مرتضی از او نام برده است. علامه حلی از طوسی با عناوین «شیخ الامامیه» و «رئیس الطائفه» یاد نموده و بحرانی، به نقل از برخی مشایخ خود، از وی با عناوین «شیخ‌الطائفه، رئیس المذهب، امام فی الفقه و الحدیث» نام برده است. آرای شیخ طوسی، پس از وی، در میان امامیه با قبول عام روبرو شد. در برخی موضوعات، شیخ طوسی پیشگام علمای شیعه است. برای نمونه، او نخستین کس در میان شیعه است که تفسیری جامع بر سراسر قرآن نگاشت و کتابی تفصیلی در اصول فقه نوشت.

شیخ طوسی(ره) تدوین کننده و تلفیق کننده آراء

طوسی با تلفیق آرای متفاوت در میان شیعه ، به نوعی، گردآورنده و تدوین کننده آرا و آثار مکاتب مختلف در حوزهٔ علوم دینی امامیه است. وی کوشید تا از عقاید علمی امامیه قرائتی معیار عرضه کند؛ قرائتی که دست کم تا دو قرن پس از وی جایگاه ویژهٔ خود را نگاه داشت. از همین روست که علمای بزرگ شیعی قرون بعد، از وی با عنوان «المهذب للعقائد فی الاصول والفروع» و «مهذّب فنون المعقول والمسموع» یاد کرده‌اند.
شیخ طوسی راه میانهٔ نص‌گرایی و اجتهاد فقهی را با تلفیق آموزه‌های مکتب قم و مکتب بغداد در میان امامیه استوار کرد و نهادینه ساخت. او را نخستین کسی دانسته‌اند که روش اجتهاد مطلق را در میان امامیه باب کرد. در کلام، طوسی بیش‌تر شارح مکتب کلامی مفید و سید مرتضی است، هرچند که مکتب کلامی قم و بغداد را تلفیق کرده و به همین دلیل، علمای امامی پس از وی آن را پذیرفته‌اند.

نقش شیخ طوسی(ره) در تکامل فقه شیعی

وارد کردن روش عقلگرایانه و استدلال گرایانه در استنباط احکام فقهی اغلب به عنوان برجسته ترین دستاورد شیخ طوسی در تاریخ فقه شیعی شناخته می‌شود. پیش از شیخ طوسی روش حدیث گرایانه بر اندیشه فقهی شیعیان غالب بود. شیخ طوسی در کتاب المبسوط با بهره گیری از روش اجتهادی به استنباط احکام از روایات بر اساس قواعد اصولی پرداخت. روش اجتهادی شیخ طوسی تاثیر عمیقی بر سیر تاریخی فقه شیعه گذاشت و این روش تا مدت ها بدون رقیب در میان فقهای شیعه به کار گرفته شد.پس از شیخ حتی آرای فقهی وی نیز مورد قبول علما بود و کسی جسارت مخالفت با نظریات وی را نداشت، تا اینکه ابن ادریس باب اعتراض بر وی را گشود.
حل مسئله تعارض روایات رسیده از امامان، از دغدغه های شیخ طوسی بود. او با نگارش کتاب های تهذیب الاحکام و الاستبصار فیما اختلف من الاخبار روایات متعارض را جمع اوری کرد و به تاویل و توجیه تعارض ها و روش حل تعارض و استنباط احکام از این روایات پرداخت. توجه به فقه تطبیقی یا فقه مقارن از ویژگی های اندیشه فقهی شیخ طوسی است. اثر مهم او در این زمینه کتاب الخلاف فی الاحکام است.

نوآوری در تفسیرنگاری توسط شیخ طوسی(ره)

شیخ طوسی نویسنده کتاب التبیان فی تفسیر القرآن است. کتابی که سرمشق تفسیرهای شیعی بعد از خود قرار گرفت. کتاب التبیان نخستین تفسیر کامل قرآن است که به قلم یک شیعه نگاشته شده است و تمام سوره های قرآن را در بر می گیرد. توجه شیخ طوسی به آرای دانشمندان شیعه و سنی و نقد و بررسی آرای تفسیری دیگر مفسران، استفاده از متون ادبی عرب پیش از اسلام و ارائه اطلاعات دربارهٔ لغات غریب قرآن و اختلاف قرائت و مسائل فقهی و کلامی و بلاغی آیات قرآن از جمله ویژگی های کتاب است که آن را با نمونه های پیش از خود متمایز ساخته است. تفسیرها شیعی پیش از شیخ طوسی تنها به نقل روایاتی در تفسیر ایات قران بسنده می کردند. مهم ترین ویژگی روش تفسیری شیخ طوسی را باید رویکرد اجتهادی و عقل گرایانه او در تفسیر قران دانست که با رویکرد یکسره روایی مفسران قبل از او متفاوت است. شیخ طوسی با استناد به آیات قرآنی، قرآن را متنی قابل فهم برای عقل بشر می داند و روایاتی را که تنها راه فهم قرآن را مراجعه به احادیث می دانند، نمی پذیرد.

ابعاد علمی شیخ طوسی(ره)

از گزیده گفتار بزرگان و فرزانگان علم و دانش می‌توان اجمالا به جنبه‌های علمی چشمه جوشان و مالامال فضل و دانش وجود او پی برد. خورشید تابناک او بیش از هزار سال است که بر جای‌جای حوزه‌های تشیع پرتو افکنده و دانش پژوهان و اندیشمندان بیشماری را از نور آثار پر مغز و گران سنگ خود بهره‌مند ساخته است. وی در تمام علوم اسلامی و قرآنی، در فقه و اصول و کلام و رجال و حدیث و تفسیر و ادبیات، متبحّر و صاحب نظر بود. بحث دربارهٔ شخصیت شیخ الطائفه و ابعاد علمی وی، از توان این رساله کوتاه بیرون و نیازمند کتابی کلان و محققی پر توان است؛ از اینرو تنها به اشاراتی گذرا بسنده می‌کنیم:

بعد فقهی شیخ طوسی

فقه شیعه در طول تاریخ، خیزشهای تکاملی و پویایی دو چندانی را پشت سر نهاده است. جرقه این جهش در عصر شیخ مفید و سید مرتضی و به ویژه شیخ طوسی آغاز شد. وی با تألیف کتابهایی چون تهذیب و استبصار، مبسوط، نهایه و خلاف، صفحه زرّینی در تاریخ فقه جعفری گشود. با تألیف کتاب خلاف، فقه تطبیقی و مقایسه‌ای را نوآوری کرد. تأثیر و نفوذ نظرات دقیق فقهی شیخ بدان حد رسید که تا صد سال پس از او هر فقیه و مجتهدی عملا مقلّد او بود. اولین کسی که به خود جرأت ایستادگی در برابر وی داد و به نقد و ایراد نظرات شیخ پرداخت؛ نوه دختری او ابن ادریس حلّی( ۵۹۸ ه.) بود. حاجی نوری دربارهٔ این بعد علمی شیخ می‌گوید: «او نابغه و احیاگر علم فقه بود به طوری که تمام دانشمندان و فقیهان امامیه پس از او در دامن آثار و کتب او به اجتهاد و فقاهت نائل آمدند و بیشترین استفاده را در احراز این مقام بلند علمی از تألیفات گران سنگ او بردند.» با دقت در این عبارات می‌توان به عظمت فقاهت شیخ پی برد و بیان جان کلام، هرگز از عهده این قلم ناتوان و بنان ناتوان این بنده نادان برنیاید که تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل.

بعد اصولی شیخ طوسی

رواج اندیشه اخباریگری و نقل گرایی تا عصر شیخ حرکت پویایی اصول و فقه را کند و به ایستایی کشانده بود. شیخ با درک موقعیت خطیر، به مبارزه با این خط کهنه انحرافی پرداخت و کتاب عدّه الاصول را تألیف نمود. وی در مقدمه کتاب مبسوط، انگیزه تألیف را تضعیف این خط بر می‌خواند و می‌گوید: « من هنوز گفته‌های فقهای مخالفین را که فقه ما را تحقیر می‌کنند، می‌شنوم و مدتهاست که در فکر تألیف کتابی در فروع فقه هستم. آنچه بیشتر عزم مرا سست می‌کرد؛ این بود که اصحاب ما کمتر به این کار رغبت نشان می‌دادند، زیرا با متون اخبار و صریح الفاظ روایات، خو گرفته‌اند…» و حتی شیخ در تفسیر خود، با استناد به آیات، اندیشه اخباریگری را می‌کوبد و ذیل آیه«أفلا یتدبّرون القرآن…»می‌گوید: «و نیز این آیه بر نادرستی گفتار ناآگاهان اصحاب حدیث گویایی دارد.» همچنین در مقدمه عده الاصول، به انگیزه تألیف این کتاب اشاره و بر این خط انحرافی می‌تازد. از اینرو، شیخ طوسی- قدّس اللّه نفسه الزکیه- پای به میدان اجتهاد نهاد و در مقدمه کتاب مذکور، خود را پیشگام نگارش چنین کتابی بر شمرد: «و آنان که در این زمینه دست به تألیف زده‌اند، هر یک بر اساس اصول و مبانی کلامی خود، قلم زده و تاکنون کسی از مذهب امامیه نیز در این باب کتابی ننوشته است.» از جمله نظرات اصولی وی، عدم حجیّت اخبار واحد از غیر عدل امامی است و نیز در باب اجماع، حجیت آن را بر اساس قاعده لطف معتقد است. کتاب عده الاصول از کهن‌ترین و معتبرترین منابع اصولی است که تاکنون مورد استفاده و استناد پژوهشگران و اصولیین بوده است.

بعد حدیثی شیخ طوسی

این جنبه شخصیت والای شیخ را با آشنایی دو اثر جاودانی تهذیب و استبصار می‌توان معرفی نمود. نزدیکی شیخ به زمان ائمه- علیهم السّلام- و نوّاب خاصّه و متون حقیقی حدیث، از امتیازات این دو کتاب است. شیخ طوسی در زمان شیخ مفید مأمور به شرح و بسط کتاب المقنعه شدو نام آن را«تهذیب الاحکام» گذارد. تهذیب بر حسب شمارش حاجی نوری، متضمن ۱۳۵۹ حدیث است که در ۳۹۳ باب و ۲۱ کتاب تدوین شده است. ۳۴ اثر گران سنگ استبصار نیز مشتمل بر ۵۵۱۱ حدیث می‌باشد که در ۹۲۵ باب نظم یافته است. این دو کتاب ارزشمند و گرانبار، از کتب معتبر روایی، همتای کافی و من لا یحضر شناخته شد. شیخ با تألیف این دو، صحاح احادیث شیعه را در حصار کشید و آن دو را تکمیل نمود.

بعد کلامی شیخ طوسی

قرن چهارم و پنجم، آبستن مناظرات و گردهماییها، تألیف و نشر کتب کلامی و تفاسیر کلامی بوده است. مناظرات شیخ مفید با سران اشاعره و اعتزال و نگارش بیش از ۵۰ اثر کلامی، همچنین تألیف کتاب شافی توسط سید مرتضی در ردّ کتاب المغنی عبد الجبّار، از جمله شواهد مدّعای فوق است. شیخ طوسی نیز به خاطر مقام والای علمی که احراز نموده بود؛ از سوی خلیفه، عهده‌دار کرسی کلام شد. وی بیش از ۱۵ اثر کلامی از خود به جای گذارد که از همه مهمتر کتاب تلخیص الشافی اوست. تفسیر شریف تبیان که نظیر دو کتاب تهذیب و استبصار وی از آثار بسیار مهم اوست؛ دارای پرتوهای کلامی دقیقی است که مفسّر در آن با استناد به آیات، به اثبات حقّانیّت شیعه و ردّ و ابطال مخالفین، بویژه آراء اهل سنّت و اشاعره پرداخته است. همچنین سه کتاب«شرح الجمل» و«المفصّح» در امامت و«الاقتصاد الهادی الی الطریق الرشاد» از دیگر آثار کلامی ارزشمند شیخ است که بعضا به زیور طبع آراسته شده است.

بعد رجالی شیخ طوسی

اعتماد و وثوق به احادیث و روایات، در صورتی محقق است که سلسله اسناد، درست و راویان آنها موثوق و مورد اطمینان باشند؛ یعنی احتمال جعل و کذب دربارهٔ آنها نرود. در سه قرن نخست اسلام، چندان نیازی به گردآوری کتب رجال و تراجم احساس نمی‌شد. لیکن در آغاز سده چهارم با گذشت زمان، خصوصیات رجال حدیث رو به تیرگی نهاد. دانشمندان امامیّه. از جمله ابو عمرو عبد العزیز کشّی( ۳۶۹ ه) به تألیف کتاب رجال دست زدند و شیخ طوسی که اهمیّت امر را درک می‌کرد، کتاب کشّی را تنقیح و تکمیل نمود. وی کتاب دیگری به نام«الابواب» یا رجال طوسی، گرد آورد. مرحوم آقا بزرگ تهرانی دربارهٔ این کتاب می‌گوید: «این کتاب اکنون یکی از منابع بزرگ رجالی مورد اعتماد دانشمندان ماست.» سومین اثر رجالی وی، کتاب«الفهرست» اوست که در آن به شناسایی اصحاب کتب می‌پردازد. در این کتاب نام بیش از ۴۰۰ مصنّف شیعه ذکر شده است. مرحوم آقا بزرگ تهرانی، ذیل نام این کتاب می‌نویسد. «این کتاب از آثار گرانقدر و جاودانی است که علماء امامیه از آن زمان تاکنون مورد استفاده و استناد خود قرار داده‌اند.» ابو زهره عالم سنّی معاصر، به عظمت شخصیت رجالی شیخ، اعتراف نموده و اثر وی را خدمتی بزرگ به جهان اسلام می‌خواند. بنابر این، شیخ علاوه بر پیشتازی و پیشوایی در فقه و اصول و حدیث، در رجال نیز گام مؤثّری در پویایی تشیّع برداشته است.

بعد ادبی شیخ طوسی

دربارهٔ این جنبه از شخصیت ذو وجوه شیخ، تاکنون ادیبی به تحقیق گسترده دست نزده است، ما اینک به جلوه‌هایی از سیمای ادبی این فرزانه بزرگ اشاره می‌کنیم. می‌دانیم که شیخ الطائفه از طوس برخاست، جایی که بیشتر مردمانش به زبان پارسی دری سخن می‌گفتند و بعید است که شیخ در اواخر اقامتش در طوس، با پدر شعر و ادب فردوسی نامور در تماس نبوده و از محضر ادیبانه وی بهره نگرفته باشد. به هر حال عشق و شوق مالامال شیخ به تحصیل علوم و معارف به هجرت وی انجامید. او در مدرس دانشمندان عرب تباری چون شیخ مفید و سید مرتضی و ابو القاسم تنّوخی، شاگردی نمود. با اینکه شیخ عرب نبود؛ لیکن با استعداد سرشار و ذوق و قریحه مالامال خود، جایگاه با شکوهی در ادبیات تشیع احراز نمود که جلوه نمایان آن را می‌توان در اثر گرانمایه تفسیر شریف تبیان باز یافت. شیخ در مقدمه تبیان به اسلوب ایجاز و گزیده گویی اشاره می‌کند. همچنین به طور گسترده، متعرض مباحث لغت و اشتقاق می‌شود و در بخش اعراب نیز، نقش یک نحوی ماهر را ایفا می‌کند. بی تکلّفی، زیبایی، شیوایی عبارات و رسایی و گیرایی الفاظ، نمونه دیگری است که گویای نگارنده خوش قریحه و ادیب آن است. اشعار عرب که هماره استوانه ادبیات عرب بوده است به گونه چشمگیری در جای جای تبیان بکار رفته و مفسّر در استناد و استشهاد بدانها تأکید می‌ورزد. در این راستا، مفسر از امثال عربی و گزیده گفته‌های اعراب به خوبی استفاده نموده و این نیز نمایانگر عمق آشنایی وی با فرهنگ و ادبیات عرب است.

انتقادات وارد شده بر شیخ طوسی(ره)

انتقاداتی نیز بر شیخ طوسی وارد کرده‌اند، مانند اعتماد به مصادر نامعتبری مانند نسخهٔ مصحَّف رجال کشی یا الفهرست ابن ندیم، درآمیختن روایات کتاب‌های معتبر با روایات کتاب‌های نامعتبر که موجب رواج روایات کتاب‌های نامعتبر گردید، دقت نکردن در نقل متن و سند احادیث و وقوع تصحیف و تحریف در آن‌ها و شتابزدگی و کم دقتی، تأویل روایات معارض با یکدیگر و تحمیل در تطبیق دادن آن‌ها، و برگزیدن روش‌های متفاوت علمی در آثار گوناگونش.

حتما بخوانید:  شیخ صدوق

وفات شیخ طوسی(ره)

شیخ طوسی در ۲۲ محرّم سال ۴۶۰ در غری (نجف) درگذشت.

مقبره شیخ طوسی
مقبره شیخ طوسی در مسجد شیخ طوسی واقع در نجف

سال وفات او را آخر محرّم سال ۴۵۸ و سال ۴۶۱ نیز نوشته‌اند. حسین بن مهدی سلیقی و محمد بن عبدالواحد عین زربی و ابوالحسن لؤلؤی او را در همان شب غسل دادند و در خانهٔ خود او به خاک سپردند. این خانه بعدها مسجد شد و اینک از مشهورترین مساجد نجف، نزدیک باب شمالی صحن علوی و معروف به باب طوسی، است.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

ضمانت ۱۰۰ درصدی رضایت شما
شما از لحظه ثبت نام تا 30 روز فرصت دارید که در صورت عدم رضایت از کیفیت کلاس ها انصراف دهید و تمام هزینه پرداختی را دریافت نمایید.