سه شنبه , ۳ مرداد ۱۳۹۶

آموزش مجازی دروس تخصصی حوزه در
«حوزه مجازی مهندس طلبه»

هم اکنون ثبت نام کنید

فاضل هندی

فاضل هندیشیخ بهاء الدین اصفهانی، معروف به « فاضل هندی » از فضلای قرن یازده و ۱۲ هجری قمری و از نوابغ است. در فقه شیعه به علت تالیف کتاب «کشف اللثام » که شرح قواعد علامه حلی است جایگاه ویژه دارد، چنانچه به همین مناسبت او را «کاشف اللثام » می خوانند. آراء و عقائد و نظرات او کاملا مورد توجه فقهاء است وجامع معقول و منقول بوده است.

 

ولادت فاضل هندی (ره)

فاضل اصفهانی (معروف به فاضل هندی) در سال ۱۰۶۲ هـجری قمری در اصفهان متولد شد. پدرش، تاج‌الدین حسن اصفهانی، فرزند شرف‌الدین محمد مشهور به ملا تاجا مردی دانشمند و فاضل بود. وی نام این کودک را «ابوالفضل» نهاد که بعداً به (فاضل هندی) و (بهاءالدین محمد)معروف شد.

حتما بخوانید: شیخ حر عاملی

ایام کودکی فاضل اصفهانی(ره)

از کودکی فاضل هندی اطلاع دقیقی در دست نیست. نوشته‌اند: «چون در صغر سن با والد خود به هند رفت، به فاضل هندی مشهور شد». این کودک نابغه در ۸ سالگی به تدریس شرح مختصر و مطوّل تفتازانی پرداخت و در ۱۱ سالگی کتاب «منیه الحریص علی فهم شرح التخلیص» را تألیف کرد.

 

خاندان

تاج‌الدین حسن پدر فاضل هندی از علمای اصفهان در اواخر قرن یازدهم و از شاگردان علامه مجلسی بود و از وی روایت نقل می‌کرد. زادگاه این عالم فرهیخته «فلاورجان» ـ از توابع اصفهان ـ است. تخصص ملا تاجا در زمینه تصحیح کتب روایی بود. وی در هشتم رجب ۱۰۹۸ هـجری قمری درگذشت.

 

خانواده

همسر فاضل از اهالی اِجِه (اژیه) از توابع اصفهان بود. نوشته‌اند: «فاضل هندی» با علامه مجلسی اول نسبتی نیز داشته و باواسطه، داماد وی بوده است. تنها پسر فاضل هندی، محمدتقی همانند پدرش دانشوری فرزانه بود. محمدتقی را چنین ستوده‌اند: «خورشید آسمان فضل و دانش و قطب دایره کمال، مولی محمدتقی بن فاضل هندی با سید نصرالله مکاتبه داشته است. وی اشعاری را در فضیلت مولی محمدتقی سروده است و برای وی ارسال داشته و از پسر فاضل هندی جواب خواسته است».

 

تحصیلات فاضل هندی(ره)

فیلسوف معاصر، سید جلال الدین آشتیانی درباره تحصیلات فاضل، چنین می‌گوید: «حقیر در جُنگی قدیمی در زمان گذشته، عبارتی از شخصی که در اواخر صفویه می‌زیسته است دیدم که چنین نوشته است: در مدرسه، صبی مُراهقی (پسر نزدیک به بلوغ) را دیدم که در بحث، علیم ماهر و واجد مقام عالی در علوم عصر (روز) بود و آثار نبوغ از ناصیه(پیشانی) او آشکار بود. از نسبش پرسیدم، گفتند: او فرزند ملا تاج و نامش بهاءالدین محمد است». وی در ۱۳ سالگی به اجتهاد رسید. فاضل اصفهانی در سال ۱۰۷۷ هـجری قمری (تقریباً در ۱۶ سالگی) در ردیف فضلای بنام بود.

 

استادان جناب فاضل هندی (ره)

درباره استادان فاضل هندی چیزی ننوشته‌اند. برخی از پژوهشگران معاصر بر این باورند که اولین استاد فاضل هندی، پدرش (مولی تاج‌الدین حسن بن شرف‌الدین فلاورجانی اصفهانی) بود.

فاضل درباره پدرش آورده است: «و اکثر روایاتی عن والدی العلامه تاج ارباب العمامه».

 

شاگردان فاضل هندی (ره)

شیخ احمد بن حسین حلی: وی از فاضل، اجازه روایی نیز داشته و این اجازه را فاضل به خط خود، پشت کتاب «قرب الاسناد» نوشته است که در کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی موجود است.

سید محمدعلی کشمیری: وی در سال ۱۱۲۹ هـجری قمری از فاضل اجازه روایی گرفت.

سید ناصرالدین احمد بن سید محمد بن سید روح‌الامین مختاری سبزواری :وی مورد توجه فاضل هندی بود. فاضل هندی به وی اجازه روایی داد، سبزواری دارای آثار بسیاری است، از جمله: زواهر الجواهر، شرح بر احتجاج طبرسی و شرح نهج البلاغه قبر او در تخت فولاد اصفهان است.

ملا عبدالکریم بن محمدهادی طبسی: او از فاضل هندی اجازه روایی داشت. فاضل این اجازه را پشت کتاب من لایحضره الفقیه ـ که در کتابخانه آیت الله مرعشی موجود است ـ نوشت.

شیخ محمد بن حاج علی بن امیر محمود جزائری تستری، سید عبدالله جزائری وی را صاحب تألیفات فراوان دانسته است.

مولی نصیری امینی: وی از فاضل اجازه نقل روایت داشت.

میرزا عبدالله افندی: وی از شاگردان آقا حسین خوانساری، آقا جمال، فاضل هندی و علامه مجلسی بود.

میرزا بهاءالدین محمد مختاری: وی فرزند سید محمدباقر حسینی مختاری سبزواری نائینی اصفهانی است و اجازه‌ای از صاحب کشف اللثام دارد از او بیش از ۴۰ کتاب و رساله به یادگار مانده است.

علی‌اکبر بن محمد صالح حسنی لاریجانی: وی نسخه‌ای از کشف اللثام را به خط خود نوشته و اجازه استادش نیز در آن موجود است.

محمدصالح کزازی قمی: وی در سال ۱۱۲۶ هـجری قمری به اصفهان رفت و نزد فاضل هندی به تحصیل پرداخت. وی فتواهای فاضل هندی را در رساله‌ای به نام «تحفه الصالح» گرد آورد و به شاه سلطان حسین صفوی اهداء کرد.

سید صدرالدین محمد حسینی قمی همدانی: وی شرحی بر «عده الاصول» نوشته که تقریظی از فاضل هندی بر آن موجود است. این کتاب در کتابخانه آیت الله مرعشی موجود است وی استاد وحید بهبهانی بود.

محمدتقی اصفهانی، مشهور به «ملا تقیا» اجازه‌ای از فاضل هندی برای او در سال ۱۱۱۸ هـجری قمری صادر شده است.

شیخ عبدالحسین بن عبدالرحمن بغدادی: فاضل در سال ۱۱۳۴ هـجری قمری رساله «الاحتیاطات اللازمه العمل» را بر او املا کرده است.

 

مقام علمی و مرجعیت

وی در مقدمه «کشف اللثام» می‌گوید: «در ۱۳ سالگی از معقول و منقول فارغ التحصیل شدم» او تألیف را قبل از بلوغ آغاز کرد و پیش از بلوغ به اجتهاد دست یافت. فاضل هندی در ۱۶ سالگی موفق شد شفای بوعلی را تلخیص کند، گرچه این نسخه سوخت و از میان رفت. فاضل در ۲۲ سالگی، بار دیگر به تلخیص شفا پرداخت.مرجعیت علمی فاضل هندی پس از رحلت مرحوم مجلسی و درگذشت آقا جمال خوانساری فراگیر شد.

 

اجتهاد در عصر فاضل هندی (ره)

فاضل هندی در عصری می‌زیست که اخباری‌گری در حوزه‌های علمیه رواج داشت. علامه محمدباقر مجلسی گرچه اخباری بود، روش میانه و معتدلی را در پیش گرفته بود و اکثر آثارش ـ حتی آثار فقهی و کلامی‌اش ـ در قالب ترجمه احادیث بود. در کنار این حرکت مقدس، مجتهدانی بودند که آثار آن‌ها بر اساس استدلال‌های عقلانی و بهره‌گیری از دانش اصول بود. پیشتازان این اندیشه، آقا جمال خوانساری و فاضل هندی بودند.

فاضل هندی متن فقهی مفصلی را به عنوان شرح بر قواعد الاحکام علامه حلی نوشت و نام آن را «کشف اللثام عن حدود قواعد الاحکام» نهاد. او پیش از این شرح، شرحی بر لمعه با عنوان «المناهج السویه» را نوشت. آقا جمال خوانساری جز حاشیه بر لمعه و نگارش آثار فقهی کوتاه، متن مفصلی آماده نکرد. بعد از این دو شخصیت، تا مدتی طولانی یعنی در تمام قرن دوازدهم متن فقهی مفصلی نوشته نشد. بنابراین «کشف اللثام» موقعیتی ممتاز یافت. زمانی که صاحب جواهر و صاحب ریاض المسائل دست به نگارش کتاب‌های مفصل خود زدند، آخرین اثر فقهی مفصل عالمانه را همین کشف اللثام دانسته، از آن در تدوین کتاب خویش بهره‌ی فراوان بردند. صاحب جواهر اعتماد عجیبی به فاضل هندی و کتابش (کشف اللثام) داشت و چیزی از جواهر را نمی‌نوشت مگر آن که کشف اللثام در دسترس او باشد.

از قول صاحب جواهر نقل کرده‌اند: «لو لم یکن الفاضل فی ایران ما ظننت أنّ الفقه صار الیه؛ اگر فاضل (هندی) در ایران نبود، گمان نمی‌کردم فقه به آنجا برسد»

صاحب جواهر، از کشف اللثام در نگارش جواهر فراوان استفاده کرده است. از جمله: ۸۰ مورد در جلد اول، ۱۳۸ مورد در جلد هشتم، ۸۰ مورد در جلد نهم، ۸۵ مورد در جلد دهم، ۱۵۰ مورد در جلد یازدهم، ۲۰۰ مورد در جلد چهل و یکم و ۲۸۰ مورد در جلد چهل و سوم. شیخ انصاری نیز در کتاب مکاسب خود، به کشف اللثام بسیار استناد کرده است.

بنابراین باید فاضل هندی را حلقه واسط مهمی در تاریخ اجتهاد شیعی برشمرد. این سلسله اجتهاد در عصر صفویه از محقق کرکی آغاز می‌شود. محقق، بنیان‌گذار مکتب فقهی منحصر به فردی است که تداوم بخش مکتب او عبارتند از:

شیخ حسین بن

شیخ بهایی

میرداماد

حسین بن رفیع‌الدین معروف به سلطان العلماء

آقا حسین خوانساری

آقا جمال خوانساری

فاضل هندی.

این مکتب توسط صاحب جواهر و صاحب ریاض المسائل استمرار پیدا کرد. در این فاصله، نقش اصلی را در احیای مکتب اجتهاد، وحید بهبهانی بر عهده داشت. در امتداد حرکت پویای فقهی مکتب محقق کرکی، مکتب ژرف‌نگر فقهی مقدس اردبیلی است که توسط محمد بن علی موسوی عاملی نویسنده مدارک الاحکام، حسن بن زین‌الدین عاملی مؤلف کتاب منتقی الجمان، عبدالله بن حسین شوشتری محقق سبزواری نویسنده کتاب کفایه الاحکام و فیض کاشانی ادامه یافت.

 

آثار قلمی جناب فاضل (ره)

در برخی از آثار فاضل هندی آمده است که وی ۸۰ تألیف درباره موضوعات مختلف علوم اسلامی نگارش کرده است.

گرایش و تبحّر وی در فقه و اصول بود. وی در زمینه‌های: ‌عقاید، کلام، تفسیر، نحو و … به تلخیص و شرح آثار پیشینیان پرداخت. برخی از شرح‌های وی مانند کشف اللثام چنان عمیق و مبسوط است که خود تألیفی مستقل به حساب می‌آید. از جمله کارهای تفسیری او تنظیم بخش‌های تفسیری کتاب امالی سید مرتضی است.

فاضل هندی در تلخیص برخی متون نحوی نیز کوشش بسیاری نمود.

شمار آثار او را تا ۱۵۰ کتاب و رساله نوشته‌اند. تعدادی از آثار او عبارتند از:

۱. تفسیر قرآن.

۲. التّمحیص، (در علم بلاغت).

۳. چهار آئینه: این کتاب به زبان فارسی است و فاضل آن را در اثبات خدا، اجماع امت بر امامت غیر معصوم، ملازم کفر است، ‌تفسیر آیه ۴۰ سوره توبه و اثبات عصمت آل عبا، نوشته است.

۴. حاشیه بر شرح مواقف.

۵. شرح هدایه.

۶. رساله عدم وجوب نماز جمعه در زمان غیبت امام (ره).

۷. زبده در اصول دین.

۸. شرح قصیده حمیری.

۹. شرح ملخص التلخیص.

۱۰. شرح عوامل.

۱۱. شرح زبده.

۱۲. شرح عقاید النسفیه.

۱۳. کشف اللثام فی شرح قواعد الاحکام، در فقه.

۱۴. کلید بهشت.

۱۵. مناهج السویه فی شرح الروضه البهیه، چهار جلد.  این کتاب را فاضل هندی در ۲۵ سالگی به رشته تحریر درآورده است.

۱۶. منیه الحریص علی فهم شرح التلخیص: این کتاب از نخستین آثار فاضل اصفهانی و موضوع آن علم بلاغت است که وی قبل از بلوغ نگارش آن را به پایان رسانده است.

۱۷. التنصیص علی معانی التّمحیص: این کتاب در موضوع بلاغت نوشته شده و شرح مزجی است بر رساله «التمحیص» خودش، او تلخیص المفتاح خطیب قزوینی را در آن مختصر کرده است. این رساله در سال ۱۰۷۳ هـجری قمری به پایان رسید  و در پایان کشف اللثام چاپ شده. این کتاب را فاضل هندی در ۱۲ سالگی تألیف کرد.

۱۸. الزهره فی مناسک الحج و العمره.

۱۹. احاله النظر فی القضاء و القدر.

۲۰. الزبده العربیه.

۲۱. شرح الدره البریعه فی علم اصول الشریعه.

۲۲. الحور البریعه فی الاصول الشریعه.

۲۳. خلاصه المنطق.

۲۴. الحاشیه علی المواقف.

۲۵. الحاشیه علی الهدایه الاثیریه للمیبدی.

۲۶. رساله فی الاحتیاط الازمه العمل.

۲۷. عون اخوان الصفا علی فهم کتاب شفاء.

۲۸. اثبات الواجب فی اثبات الواجب.

۲۹. حکمت خاقانیه.

۳۰. السؤال و الجواب.

۳۱. شرح العوامل ملامحسن قزوینی.

۳۲. فهرست کنز الفؤاد.

۳۳. اللألیء العبقریه فی شرح العینیّه الحمیریّه: این کتاب به زبان عربی و شرح ادبی مفصل و مهمی است بر قصیده عینیه سید اسماعیل حمیری.

۳۴. النجاه: فارسی و درباره اصول دین است.

۳۵. بینش، غرض آفرینش.

۳۶. کاشف اسرار الیقین من اصول الشرع المبین فی شرح معالم الدین.

۳۷. قراح الاقتراح: به زبان عربی و درباره نحو می‌باشد و فاضل هندی در سال ۱۰۸۱ هـجری قمری آن را نوشته است.

۳۸. موضح اسرار النحو.

۳۹. الرساله التهلیلیه.

۴۰. الکواکب الدری: این کتاب در موضوع تفسیر و ادبیات و به زبان عربی می‌باشدو در سال ۱۰۹۷ هـجری قمری تألیف شده است.

۴۱. حاشیه بر کافیه ابن حاجب.

۴۲. تطهیر التطهیر عن اوهام شبه الحمیر.

۴۳. الزام العار لصاحب الغار: تفسیر آیه ۳۸ سوره توبه.

۴۴. حاشیه بر قرب الاسناد.

۴۵. الرسائل الکثیره.

۴۶. تحفه الصالح: پاسخ به پرسش‌های شاگردش، مولی صالح بن عبدالله کزازی قمی است. وی در سال ۱۱۲۶ هـجری قمری آن را به شاه سلطان حسین اهدا کرد.

۴۷. تحریم خمر.

 

کتابخانه فاضل (ره)

اعتباری را که فاضل هندی برای کتاب قائل بوده، قابل توجه است. او در شرایطی که فقر بر زندگی‌اش حاکم بوده، توانست نسخه‌های منحصر به فردی از آثار پیشینیان را در کتابخانه شخصی‌اش جمع کند. وی برای تألیف کتاب پرارزش کشف اللثام به نقل‌های دیگران از کتاب‌های پیشینیان، اعتماد نکرد؛ بلکه با در اختیار داشتن مصادر اصلی، مستقیماً از آنها ـ در خلق این اثر جاودان ـ استفاده کرد.

شماری از کتاب‌هایی که در کتابخانه فاضل هندی وجود داشت، عبارتند از:

الجمل و الانتصار، المزار للشهید، حاشیه علی القواعد، رساله فی جواز السفر، اللوامع و المقدادیات، الغنیه فی العلوم، الشامیات و البحریات لابن فهد حلّی، المسائل الغرویه، شرح نهج المسترشدین، شرح الارشاد لابن المصنف، اجوبه المسائل المختلفه للشیخ علی، مناهج الیقین فی اصول الدین، رساله ایضاح الاشتباه فی اسماء الرواه و اسامی الرجال، مجلی مرآه المنجلی فی علم الکلام، قواعد ابن میثم، فرج بعد الشدّه للتنوخی، ترجمه تورات، الانوار البدریه، نثر اللآلی و تفسیر بلابل القلاقل.

حتما بخوانید: شیخ بهایی

وفات فاضل هندی (ره)

او در سال ۱۱۳۷ هجری قمری در همان سال فتنه افغان و تسلط آنان بر اصفهان درگذشت و در تخت فولاد، بالاتر از قبر خواجوئی مدفون گشت،و فاضل نامی حاج ملامحمد نائینی هم که از فضلای علمای اعلام بود،در سال ۱۲۶۳ هجری قمری در اصفهان وفات یافت و در جنب آرامگاه فاضل هندی مدفون گردید و به همین مناسبت این آرامگاه رامردم اصفهان «فاضلان» گویند.

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *