سه شنبه , ۴ مهر ۱۳۹۶

آموزش مجازی دروس تخصصی حوزه در
«حوزه مجازی مهندس طلبه»

هم اکنون ثبت نام کنید

کتاب من لایحضره الفقیه

کتاب من لایحضره الفقیه 5کتاب من لایحضره الفقیه ، ( به معنای کتاب کسی که در محضر فقیه نیست) دومین کتاب از کتب اربعه امامیه؛ اثر شیخ صدوق می باشد. این کتاب که مجموعه‌ای در حدیث است، با هدف گردآوری احادیث صحیح و موثق تألیف شده است تا پاسخگوی نیازهای شرعی کسانی باشد که به فقیه دسترسی ندارند.

کتاب من لایحضره الفقیه، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین اثر شیخ صدوق به شمار می‌رود. سبک نگارش آن، سبک رایج در قرون اولیه اسلامی است که فقهای شیعه فقط به روایت و نقل سخنان ائمه(ع) اکتفا می‌کردند. در این کتاب حدود ۶۰۰۰ حدیث گردآوری شده و بر خلاف کافی فقط مشتمل بر روایات فقهی است.

من لایحضر مورد توجه فقهای شیعه و بوده و ایشان شرح‌های متعددی بر آن نوشته‌اند. مشهورترین شرح آن کتاب روضه المتقین نوشته مجلسی اول است.

شیخ صدوق احادیث کتاب من لایحضره الفقیه را از کتب عالمان پیشین هم‌چون حریز بن عبدالله سجستانی و شیخ اجل حلبی و علی بن مهزیار اهوازی و احمد بن محمد بن عیسی و ابن ابی عمیر و برقی و حسین بن سعید اهوازی، استخراج و جمع‌آوری نموده است.

 

موضوع کتاب

موضوع این کتاب، مجموعه روایات اهل بیت(ع) درباره مسائل فقهی و احکام شرعی است و شیخ صدوق در این کتاب روایات فقهی را که از دیدگاه خود صحیح و معتبر بوده جمع آوری نموده است.

«این مطلب را از دست ندهید: کتب اربعه شیعه »

جایگاه کتاب

کتاب من لایحضره الفقیه، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین اثر شیخ صدوق به شمار می‌رود و به گفته علما و دانشمندان، از کتب اربعه معتبر شیعه محسوب می‌شود که تاکنون مرجع و محل استفادۀ مجتهدان، فقها و خواص و عوام بوده است. ده‌ها نفر از علما و فقهای شیعه آن را شرح و بر آن حاشیه زده و ترجمه‌هایی به فارسی از آن به دست داده‌اند. در میان آثار به دست آمدۀ شیخ، فقط کتاب من لایحضره الفقیه کتاب جامعی در فقه و احکام مذهب شیعه جعفری است. دیگر آثار وی معمولاً با نام موضوعی مزین شده و بیانگر احادیثی هستند که در آن رشته و موضوع موجود بوده است.

یکی از ویژگی‌های مهم این کتاب آن است که اعتماد و اطمینان به صحت مطالب و روایات آن، به مراتب بیشتر از سایر آثار موجود وی است. شیخ صدوق در مقدمه کتاب این گونه آورده است:

“منظورم این بود که آن دسته از روایاتی را که بدان‌ها فتوا می‌دهم و به صحت آنها حکم می‌کنم، بیاورم و اعتقادم درباره‌اش چنین است که حجت میان من و پروردگارم، می‌باشد و همه آنچه که در اینجا آورده‌ام، از کتاب‌های مشهور و مورد اعتماد و مرجع استخراج کرده ام.”

ازاین رو، هرچند این کتاب روایی شمرده شده، ولی شیخ صدوق آن را یک کتاب فقهی اعتبار نموده است تا در مسائل شرعی بدان عمل کنند؛ اما در دیگر آثار شیخ چنین ضمانتی وجود ندارد و شیخ صحت همه احادیث آنها را برعهده نگرفته است. البته صحت مطالب مندرج در کتاب المقنع نیز تا حدی مانند کتاب من لایحضره الفقیه است؛ چنان که می‌گوید:

“مطالبی را که در این کتاب آورده‌ام، از کتاب‌های اصولی که از مشایخ علما و فقهای ثقات و مورد اطمینان بوده، استخراج شده است.”

 

سبک نگارش کتاب

شیخ صدوق این کتاب را به عنوان یک کتاب فقهی نوشته است تا در مسائل شرعی بدان عمل کنند، ولی سبک نگارش آن، سبک رایج در قرون اولیه اسلامی است که فقهای شیعه فقط به روایت و نقل سخنان ائمه(ع) اکتفا می‌کردند و به خود اجازه گفتن سخنی در برابر یا در کنار سخنان ائمه معصوم نمی‌دادند؛ چراکه آنان را مرتبط با مرکز وحی و معدن حکمت می‌دانستند.

 

گسترگی مباحث

کتاب من لایحضره الفقیه

گسترگی مباحث و شمول آن نسبت به ابواب مختلف فقهی از دیگر ویژگی‌های این کتاب است. برخی از مباحث فقهی آن عبارت‌اند از:

آب‌ها و طهارت و نجاست آن

واجبات نماز و مقدمات آن؛ مانند وضو، غسل و تیمم

احکام اموات

احکام نماز

احکام قضاوت

مکاسب

احکام ازدواج

احکام ارث و….

 

تعداد ابواب و احادیث

کتاب من لایحضره الفقیه دارای ۴ جزء (مجلد) است که در آمار ابواب و احادیث آن اختلاف وجود دارد. حاجی نوری می­ نویسد: “احادیث این کتاب ۵۹۶۳ حدیث است که ۲۰۵۰ حدیث آن مرسل است.”

محدث بحرانی می‌گوید: “کتاب من لایحضره الفقیه ۴ جزء است، که ابواب آن ۶۳۶ یا ۶۶۶ و احادیثش ۵۹۹۸ حدیث احصا شد”.

علت این اختلاف در تعداد احادیث، به دلیل کثرت تشابه بین فتاوای شیخ صدوق و بین روایات وارده در کتاب، و نیز شدت نظمی است که بین احادیث مسند و مرسل وجود دارد.

 

هدف از تألیف

هدف شیخ صدوق از تالیف کتاب من لایحضره الفقیه، گردآوری احادیث صحیح و مورد اعتماد بوده است.

شیخ صدوق این کتاب را به درخواست یکی از سادات شهر بلخ به نام شریف الدین ابوعبدالله محمد بن حسین، معروف به نعمت نگاشته است.

او از شیخ صدوق درخواست کرده بود مانند کتاب من لا یحضره الطبیب محمد بن زکریای رازی در علم طب، او هم کتابی در علم فقه به نگارش درآورد تا مورد استفاده کسانی قرار گیرد که به علما و فقهای بزرگ دست رسی ندارند و با مراجعه به آن بتوانند به احکام شرعی و وظایف خود آگاه گردند.

 

منابع کتاب

شیخ صدوق احادیث کتاب من لایحضره الفقیه را از کتب متقدمین از قبیل حریز بن عبدالله سجستانی و شیخ اجل حلبی و علی بن مهزیار اهوازی و احمد بن محمد بن عیسی و ابن ابی عمیر و شیخ برقی و حسین بن سعید اهوازی، استخراج و جمع‌آوری نموده است.

 

مقایسه کتاب من لایحضره الفقیه با کتاب کافی

نخستین جامع حدیثی شیعه نوشته شده در زمان غیبت صغری که نسبت به دیگر کتابهای اربعه از لحاظ محتوا و روایت جامع‌تر می‌باشد، کتاب کافی شیخ کلینی است.

 

با مقایسه‌ای میان کافی و کتاب من لایحضره الفقیه، ملاحظه می‌شود که کتاب من لایحضره الفقیه در مسائل احکام عملی و فقهی نگاشته شده است؛ چنانکه خود صدوق نیز به این مطالب تصریح کرد. او می‌نویسد:

“من این کتاب را برای مجرد فقه وضع کرده‌ام و نه چیز دیگر.”

ولی کتاب کافی علاوه بر احکام و مسائل فقهی، احادیث اعتقادی و اخلاقی را نیز دربردارد.

در مورد سند روایات کتاب من لایحضره الفقیه و مقایسه آن با کافی باید گفت: صدوق از طریقه اختصار سند استفاده کرده، ولی کلینی برخلاف شیخ صدوق و شیخ طوسی از این روش استفاده ننموده است، بلکه سیره او در زمینه سند درج آن به صورت کامل در خود کتاب می‌باشد.

 

شروح و تعلیقات

تا کنون ۲۳ شرح بر کتاب من لایحضره الفقیه ثبت شده است، که اکثر آنها یا اکنون مفقود شده­‌اند و در دسترس نیستند و یا اینکه تنها نسخه خطی آنها در دسترس است و به صورت گسترده منتشر نشده‌اند. برخی از این شرح‌ها عبارتند از:

روضه المتقین فی شرح اخبار الائمه المعصومین(ع) نوشته مجلسی اول، که شارح این شرح عربی، به بیان اسانید کتاب پرداخته و اگر روایتی در من لایحضره الفقیه صحیح نبوده، به صحت حدیث به روایت شیخ طوسی یا کلینی اشاره کرده است.

معاهد التنبیه فی شرح کتاب من لایحضره الفقیه نوشته ابوجعفر محمد بن جمال­ الدین ابو منصور حسن بن زین­ الدین شهید ثانی.

معراج النبیه فی شرح کتاب من لایحضره الفقیه نوشته محدث بحرانی.

التعلیقه السجادیه نوشته مراد بن علیخان تفرشی.

حاشیه سیداحمد بن زین­ العابدین علوی عاملی.

حاشیه امیر محمد باقر بن محمد حسینی داماد.

حاشیه شیخ محمد علی بن محمد بلاغی.

حاشیه شیخ محمد بن علی بن یوسف بن سعید بحرانی.

حاشیه علی اکبر غفاری.

الوافی نوشته ملامحسن فیض کاشانی داماد صدرالمتألهین شیرازی است که این کتاب جامع کتب اربعه می­ باشد و احادیث مکرر را حذف و احادیث مشترک را در کنار یکدیگر آورده است، و مطالبی در توضیح و تبیین اخبار دارد.

برخی ترجمه ­های کتاب نیز عبارتند از:

اللوامع القدسیه یا لوامع صاحبقرانی نوشته مجلسی اول، که برای شاه عباس صفوی ملقب به صاحب قران نوشته است و در سال ۱۳۲۲- ۱۳۲۴ قمری به چاپ رسیده است.

متن و ترجمه کتاب من لایحضره الفقیه، این کتاب در ۶ مجلد توسط علی اکبر غفاری، صدر بلاغی و محمدجواد غفاری ترجمه و شرح شده است.

گزیده کتاب من لایحضره الفقیه، مترجم این اثر محمدباقر بهبودی می‌باشد.

«این مطلب را از دست ندهید: شیخ صدوق »

گوشه ای از حیات شیخ صدوق

ابوجعفر محمد بن علی بن موسی بن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق از محدثان بزرگ شیعه در قرن چهارم هجری مؤلف کتاب ارزشمند «من لایحضره الفقیه» است که به عنوان دومین کتاب از کتب اربعه شیعه محسوب می‌شود.

شیخ صدوق در حوالی سال ۳۲۰ هجری قمری در خانواده‌ای که همگی از فضل و دانش بهره داشته‌اند به دنیا آمده و پدر او علی بن حسین بن موسی خود از علمای بزرگ شیعه و استاد و سرآمد محدثان حوزه قم در عصر خود بود.

شیخ صدوق پس از وفات پدر به مجلس درس ابوجعفر محمد بن حسن بن احمد بن الولید که از رجال بزرگ شیعه بوده روی آورد و مدت پانزده سال از محضر آن دانشمند بزرگ بهره گرفت. وی با فراگیری فقه و حدیث در مکتب این استاد برای نخستین‌ بار با معیارهای نقد و بررسی روایات آشنا شد به طوری که از برخی کتب شیخ صدوق برمی‌آید.

وی به رغم ارادتی که به پدر خود می‌ورزید در بعضی موارد آراء ابن الولید را به نظرات پدرش ترجیح داده است. به هر حال دقت در زندگی هفتاد و چند ساله شیخ صدوق نشان می‌دهد که او سراسر حیات پربار خود را در مسیر تعلیم و تعلم، نگارش و تألیف کتب مختلف از جمله معانی الاخبار، عیون اخبارالرضا، خصال، علل الشرایع، توحید، کمال الدین و… و همچنین دفاع متعهدانه از مذهب و بالاخره پیشوایی علمی و مرجعیت عامه سپری کرد و سرانجام در سال ۳۸۱ هجری قمری در شهر ری بدرود حیات گفت و در همان‌جا به خاک سپرده شد.

اما سه مرجع عمده صدوق در تألیف «من لایحضره الفقیه» عبارت است از کتاب «الرحمه» سعد بن عبدالله اشعری، «جامع» استادش ابن ولید و کتاب «شرایع» پدرش بوده است و می توان گفت: این سه نفر از شخصیت‌های بزرگ شیعه در عصر خود بوده‌اند.

کتاب فوق به نقلی شامل ۹۰۴۴ حدیث است و از جمله شرح‌ها و حواشی معروف این کتاب می‌توان به «روضه المتقین» تألیف مولی محمدتقی مجلسی معروف به مجلسی اول، «معاهد التنبیه» تألیف شیخ محمد بن زین الدین شهید ثانی، «معراج التنبیه» تألیف شیخ یوسف بحرانی و «لوامع قدسیه» یا «لوامه صاحبقرانی» به فارسی، تألیف محمدتقی مجلسی اشاره کرد.

دانلود کتاب به زبان عربی

دانلود کتاب به زبان فارسی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *