پنج شنبه , ۲۷ مهر ۱۳۹۶

آموزش مجازی دروس تخصصی حوزه در
«حوزه مجازی مهندس طلبه»

هم اکنون ثبت نام کنید

محمد تقی مجلسی

محمد تقی مجلسیمحمد تقی بن مقصود علی اصفهانی، مشهور به مجلسی اول، پدر علامه مجلسی و از علمای شیعه در قرن یازدهم قمری می باشد. از وی آثاری چون روضه المتقین و لوامع صاحبقرانی برجای مانده است، محمد تقی مجلسی در اصفهان و نجف تحصیل کرد، وی در مسجد جامع اصفهان به تدریس علوم دینی مشغول بود و پس از استادانش شیخ بهائی و میر داماد، در این مسجد نماز جمعه اقامه می‌کرد.

 

زندگی‌نامه علامه محمد تقی مجلسی (ره)

خاندان مجلسی، از خاندان‌های علمی برجسته دوره صفویه است، محمد تقی در سال ۱۰۰۳هجری قمری در اصفهان، پایتخت صفویه زاده شد. پدرش ملاعلی مجلسی از عالمان شیعه بود نسب او از پدر به ابونعیم اصفهانی و از مادر به محمد بن حسن نطنزی می‌رسد. او ذوق شعری داشت و مجلسی تخلص می‌کرد.

حتما بخوانید: شیخ انصاری

فرزندان

عزیز الله مجلسی

عبدالله مجلسی،او به هند رفت و در آنجا در حدود سال ۱۰۸۴ درگذشت.

محمد باقر مجلسی (مجلسی دوم)، صاحب بحارالانوار

آمنه بیگم همسر ملا صالح مازندرانی شارح اصول کافی

همسر محمد علی استرآبادی

همسر ملا میرزا محمد شیروانی

همسر میرزا کمال الدین محمد فسائی شارح شافیه

 

ایام کودکی

مولا علی مجلسی از همان اوان کودکی محمد تقی، اعتقادات و مبانی دینی را به او تعلیم می‌داد؛ از خدا و رسول خدا ـصلّی الله علیه و آله ـ، از معاد و دوزخ و بهشت برایش سخن می‌گفت. نماز را به او آموخته بود و او را به همراه خود به مجالس مذهبی می‌برد. محمد تقی نیز به دین و مسائل دینی علاقه نشان می‌داد و آن گونه که خود نقل کرده است کودکان را با آیات قرآن و روایات، به انجام کارهای خوب و ترک کارهای زشت فرا می‌خواند. برای همین در حلقه بازی کودکان رفتار او بیشتر به بزرگان می‌نمود تا کودکان. این صفای روحی و علاقه مذهبی بعدها در شخصیت و زندگی او تجلّیات بارزتری یافت و محمد تقی مجلسی را در راه تحصیل علوم و معارف الهی قرار داد.

وجود عالم بزرگی چون درویش محمد عاملی، پدر بزرگ مادری او در میان بستگان محمد تقی در شوق او به تحصیل معارف اسلامی نقش بسیاری داشت و نیز وجود بزرگانی چون حافظ ابونعیم اصفهانی در بین نیاکان او همت و علاقه او را به قدم نهادن در راه آنان می‌افزود.

می‌توان گفت نخستین کلاس درس او خانه بود. چرا که در خانواده‌ای فرهیخته و دوستدار علم رشد می‌یافت.

 

تحصیلات مجلسی اول (ره)

گامهای بعدی تحصیل و دانش را تحت نظر پدرش استوارتر برداشت و پس از آن با استادان بزرگ حوزه اصفهان آشنا شد و به راهنمایی پدرش به درس علامه مولا عبدالله شوشتری (یکی از علمای بزرگ حوزه اصفهان) راه یافت.

علامه مولا عبدالله شوشتری از تربیت یافتگان حوزه نجف بود که پس از طی مراحل عالی علمی به اصفهان مهاجرت و در آنجا اقامت کرده بود. محمد تقی سالها همراه این استاد بود و فقه، حدیث، اصول فقه، کلام و تفسیر را نزد وی آموخت و تحصیل علم حدیث و روایت را بیشتر مدیون او بود. خود سالها بعد در این باره می‌نویسد: «او بزرگ استاد ما و بزرگ استاد شیعه در عصر خویش بود. وی علامه‌ای محقق و دقیق و زاهدی عابد و با ورع بود. بیشتر مطالب این کتاب (روضه المتقین که کتابی روایی است) از افادات اوست … .»

می‌توان گفت که نشر فقه و حدیث در آن دوران در اصفهان به وسیله او صورت گرفت.

پس از وفات استاد در سال ۱۰۲۱ هجری قمری. نزد فرزند او مولا حسنعلی شوشتری، که او نیز از علمای برجسته و استاد بسیاری از مشاهیر حوزه اصفهان بود، به تحصیل پرداخت.

همزمان دوران تحصیل نزد علامه عبدالله شوشتری به درس دانشور دیگری راه یافت و در نفس و وجود خویش سفری را آغاز نمود. این سیر انفسی به راهنمایی سالک و عارفی وارسته، فقیه و محدث بزرگ «شیخ بهایی» آغاز شد.

از سالهای آغازین تحصیل، نسبت به عرفان جذبه‌ای شدید در محمد تقی وجود داشت. حس می‌کرد که فقه اصول و علوم متداول مدرسه‌ای عطش جانش را فرو نمی‌نشاند. شاید در سنین بلوغ این احساس در او شکل گرفته بود، اما همان‌گونه که مقتضای این سنین است آن احساس مبهم و درک خام را نمی‌توانست برای خود تبیین کند و با دیگران به وضوح درباره‌اش سخن بگوید. اما اینکه «چه کند و از کجا آغاز کند؟» برای او به مراتب مجهولتر بود. ولی پس از آشنایی با شیخ بهایی و حضور در درس وی گمشده خود را یافت.

بهاء الدین محمد عاملی، معروف به شیخ بهایی در آن زمان از اساتید شاخص و برجسته حوزه اصفهان به شمار می‌رفت. جامعیت او در علوم مختلف شگفت‌آور بود، به طوری که بر بیشتر علوم متداول تسلط داشت و در آنها صاحب تألیف بود. مجلسی بعدها دربارهٔ این استادش می‌نویسد: «او بلند مرتبه و والا مقام بود و حافظه‌ای سرشار داشت. من کسی را مانند او در کثرت علوم و وفور فضل و بلندی مرتبه ندیده‌ام».

تواضع و آزاد منشی او در برابر شاگردان خویش، حتی کسانی چون محمد تقی جوان، بر جذابیت و محبوبیت او نزد محمد تقی افزوده بود. محمد تقی مجلسی خود نقل می‌کند آن هنگام که هنوز بالغ نشده بود در درس شیخ بر او اشکالی علمی وارد کرد و شیخ نیز پس از آنکه گفتار محمد تقی را حق یافت از نظر خود دست برداشت و آن سخن را تأیید کرد.

آنچه که محمد تقی مجلسی را بیش از همه مجذوب شیخ بهایی کرده بود، علاوه بر تسلط او بر علوم شرعی، سیر و سلوک روحانی و زهد و قناعت آن عارف و فقیه پرآوازه بود. از این رو همراهی محمد تقی مجلسی با شیخ از ابتدای دوران تحصیل ـ از سنین نوجوانی ـ تا اواخر عمر شیخ ادامه داشت.

 

هجرت به نجف

سال ۱۳۰۴ ق. آنگاه که سی و یک بهار از عمر محمد تقی مجلسی می‌گذشت فصل دیگری در زندگی او باید آغاز می‌شد؛ فصل استقلال علمی، و ثمر دادن. اما او در آن سالها سودای دیگری در سرداشت؛ سودای خلوت گزیدن و سیر و سلوک. از نظر او هنوز راه بسیاری مانده بود که باید طی می‌شد. سفری از خویش و در نوردیدن خود و خواسته‌های لجام گسیخته خود. عزم مجلسی بر چنین سفری بود. گرچه از سالها قبل این سفر برای وی آغاز شده بود اما گویی سفر به نجف، که سفری در بعد مکانی بود، به سیر روحی او گستره تازه‌ای می‌داد.

اکنون محمد تقی در کنار بارگاه سید اوصیا و پدر ائمه ـ علیهم السّلام ـ از عنایتهای آن بزرگ بهره‌مند می‌شد. خود دربارهٔ آن دوران می‌گوید: «در حوالی روضه مقدس ـ در مقام مهدی (عج) ـ شروع به مجاهده نفس نمودم و خداوند به برکت مولای ما ـ که درودهای خدا بر او باد ـ بابهای مکاشفه را که عقلهای ضعیف تحمل آن را ندارند، بر روی من گشود».

در آن دوران خوش و وجدآور که ورای خوشی و نشاطهای مادی است، مجلسی درس و بحث و قلم را کنار نگذاشت؛ چرا که کلام معصوم را چیزی خارج از آن حیطه و بی‌ارتباط با آن نمی‌دانست. در نجف از «سید شرف الدین علی شولستانی» از علما و محدثان بزرگ حوزه نجف، بهره‌برد و در ۳۳ سالگی به کسب اجازه از او نائل شد. این اجازه نامه در بحارالانوار آمده است.

 

بازگشت به اصفهان

دوران اقامت محمد تقی مجلسی در نجف را باید حد فاصل دو مرحله متمایز زندگانی او دانست. در پایان این دوران، او همتی فراتر از خود یافته بود و می‌خواست که رسالت خود را در هدایت و ارشاد مردم نیز به انجام برساند. اکنون رؤیای صادق، که یکی از راههای الهام از عالم غیب به انسان است، برای او راه می‌گشود. در خواب علی ـ علیه السّلام ـ را دید که به او می‌فرمود تا به اصفهان برگردد اما او اصرار فراوانی می‌کرد که حضرت اجازه دهد در جوار بارگاهش اقامت داشته باشد. امام ـ علیه السّلام ـ فرمود که وجود او در اصفهان برای هدایت مردم مفیدتر است. پس از آن مجلسی به اصفهان بازگشت و به تألیف و تدریس مشغول شد.

از خدمت علمی در این دوران نوشتن شرحی بر صحیفه سجادیه بود. «وی در مقابله و تصحیح و نشر صحیفه تلاش بسیاری کرد و در اثر اهتمام او به این امر صحیفه سجادیه در میان مردم شناخته شد و از هجران و فراموشی بیرون آمد».

 

به سوی حدیث

احادیث و گفتار معصومین ـ علیه السّلام ـ برای محمد تقی مجلسی ارزشی والا و بی‌حساب داشت. چرا که او تهذیب نفس و رشد و ارتقای روحی را که برنامه زندگی‌اش بود، با راهنمایی و هدایت معصومین ـ علیهم السّلام ـ میسر می‌دانست و معتقد بود که سیر و سلوک صوفی مآبانه‌ای که بدون هدایت و حب اهل بیت صورت گیرد رساننده به حق تعالی و مقرب به ذات احدی نیست. از سوی دیگر او در آداب و اعمالی که در سیر و سلوک روحی باید مراعات شود، سخت پای‌بند به پیروی از دستورها و احکام دینی بود. او اعتقاد داشت که: «با فقه است که سعادت ابدی و کمالات همیشگی حاصل می‌گردد». (اجازه نامه ملا محمد تقی مجلسی به فرزندش محمد باقر مجلسی.)

پیشتر تصمیم داشت که به شرح و تفسیر روایات معصومین ـ علیهم السّلام ـ بپردازد. لیکن چون کاری عظیم بود، در خود این جرأت را نمی‌یافت. تا اینکه زمانی به بیماری سختی دچار شد به طوری که تا چند قدمی مرگ رفت. در بستر همان بیماری رؤیاهایی چند دید که از یافتن زندگی دوباره و شروع مرحله‌ای جدید در زندگی‌اش حکایت می‌کرد. از آنجا که مجلسی از سالهای نخست، عمرش را با تهذیب نفس، صفای قلب و خلوص نیت سپری کرده بود، رؤیاهای صادق بسیاری برایش رخ می‌داد و با این الهام غیبی، که در بیانات ائمه ـ علیهم السّلام ـ جزئی از نبوت شمرده شده، در طول زندگی خود راه می‌گشود.

مجلسی در رؤیا به دست ائمه ـ علیهم السّلام ـ شفا یافت و در رؤیایی دیگر از غذا و میوه‌های بهشتی که رسول خدا (صلّی الله علیه و آله )برایش فرستاده بود، خورد. خود می‌گوید: «پس از آنکه از خواب بیدار شدم آن را به علم تعبیر کردم. گویی به قلبم الهام شده بود که به شرح و تفسیر حدیث بپردازم. پس به این امر مشغول شدم».

از آن زمان تألیف پیرامون حدیث و کتب روایی در زندگی ملا محمد تقی مجلسی آغاز شد و تا پایان عمر همچون شاخصی پرارج در فعالیتهای علمی‌اش، ادامه یافت. تألیفاتی چون «اربعین» (چهل حدیث از معصومین ـ علیهم السّلام ـ)، «شرح زیارت جامعه»، «شرح حدیث همّام» به زبان فارسی، «الاحیاء الاحادیث» که شرحی است ناتمام بر کتاب «تهذیب الاحکام» تألیف شیخ طوسی و از آخرین تألیفات آن محدث گرانقدر بوده و اجل مهلت اتمام آن را به او نداده است، «لوامع الصاحبقرانی» که شرحی است فارسی بر «من لا یحضره الفقیه» تألیف شیخ صدوق و «روضه المتقین» که شرحی است بر کتاب «من لا یحضره الفقیه».

 

بر کرسی تدریس

از سال ۱۰۴۰ ق. به بعد، نسل جدیدی از علما در حوزه اصفهان ظهور کردند. بزرگانی چون شیخ بهایی (متوفی ۱۰۳۰ ق.) و میرداماد در کهولت در گذشته بودند و کم‌کم نسل دیگری از فقها جای آنها را می‌گرفتند. ملا محمد تقی مجلسی از زمره آنان بود.

محمد تقی مجلسی در آن دوران از مدرسان ممتاز حدیث و فقه در حوزه اصفهان به شمار می‌رفت و به تدریس اصول، فقه، تفسیر، کلام و رجال اشتغال داشت. این مطلب از چند اجازه‌نامه که برای تنی چند از شاگردانش صادر کرده، معلوم است.

او هر روز در مسجد جامع اصفهان به تدریس پرداخته، جمع زیادی از دانش پژوهان و طالبان علوم اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ در محضر درسش حاضر می‌شدند.

 

استادان و معلمان مجلسی اول (ره)

پدرش، مقصود علی اصفهانی

ملا عبدالله شوشتری

شیخ بهائی

میر داماد

امیراسحاق استرآبادی

 

شاگردان محمد تقی مجلسی (ره)

آقا حسین خوانساری

سید عبدالحسین خاتون آبادی

سید نعمت الله جزایری

ملا میرزای شیروانی

ملا محمد صالح مازندرانی

ملا محمد صادق کرباسی

سید شرف الدین علی گلستانه

ملا عزیزاللَّه مجلسی

ملا عبداللَّه مجلسی

میرزا ابراهیم اردکانی یزدی

مولا ابوالقاسم بن محمدگلپایگانی

بدرالدین بن احمد عاملی

میرزا تاج الدین گلستانه

محمد باقر مجلسی

 

آثار وتالیفات پر بار علامه محمد تقی مجلسی (ره)

از محمد تقی مجلسی تألیفاتی بر جای مانده است.

روضه المتقین

از بهترین شرح‌های نوشته شده بر تهذیب الاحکام شیخ طوسی بوده است این شرح بارها به چاپ رسیده است. چاپ جدید آن در چهارده جلد منتشر شده است.

لوامع صاحبقرانی

لوامع صاحبقرانی مشهور به شرح فقیه کتابی فقهی به زبان فارسی است. این کتاب در شرح و ترجمه من لا یحضره الفقیه شیخ صدوق بوده است، مؤلف در این کتاب از پرداختن به اصطلاحات و مباحث پیچیده علمی خودداری کرده و به شرح فارسی و گاهی توضیحات کوتاه سندی و یا جواب برخی شبهات اکتفاء نموده است.

 

ریاض المؤمنین در شرح صحیفه سجادیه

چهل حدیث از معصومین

شرح زیارت جامعه

شرح حدیث همّام

حدیقه المتقین، رساله عملیه تا آخر مبحث روزه

مطالع الانوار در نماز جمعه

میرزا عبدالله افندی از رساله فی الرضاع و رساله مختصری در حقوق والدین از او نام می‌برد.

 

تصوف علامه محمدتقی مجلسی (ره)

یکی از مسایل جنجالی دربارهٔ زندگانی علامه مجلسی اول، گرایش وی به تصوف یا دست کم ریاضت شرعی بوده است.

باید دانست اگر مقصود از تصوف، زهد و پارسایی و ریاضت شرعی و تصفیه باطن باشد، چنین کاری وظیفه همه مسلمانان است. بنابراین، همه بزرگان دین، عارف وصوفی واقعی اند. در مقابل، اگر مراد از تصوف، دکان داری، مراد و مریدبازی، داشتن باورهای خلاف شرع، لا ابالی گری، انجام دادن کارهای نامشروع و حضور در جلسه های رقص و سماع و… است، باید گفت که همه علمای اسلام به ویژه بزرگان شیعه با این گونه صوفی گری مخالفت ورزیده اند. هیچ یک از آنان، منکر ریاضت شرعی، به دست آوردن کمال نفسانی، دوری عاقلانه و عارفانه از دنیا، عبادت و اعتکاف نبوده اند، بلکه از کارهایی دوری می کردند که اسلام را به گونه ای دین منفعل جلوه دهد.

در این میان، علامه محمد تقی مجلسی که می کوشید دین را به بهترین شیوه معرفی کند، با قشرهای گوناگون از جمله صوفیه معاشرت داشت. در آن دوران، صوفیه از شهرت و محبوبیتی ویژه در میان مردم ایران برخوردار بود.

علامه پس از پایان دانش اندوزی در اصفهان، راهی نجف اشرف شد. وی در آن جا به ریاضت، عبادت و خودسازی پرداخت و سال ها در محضر شیخ بهایی که او نیز متهم به صوفی گری بود، دانش آموخت.برخی مخالفان علامه به دلیل دانش آموزی نزد شیخ بهایی، او را به صوفی گری متهم می کردند. علامه محمد باقر مجلسی در دفاع از پدر بسیار کوشید تا ساحت مقدس وی را از جنبه های منفی این نسبت تبرئه سازد. وی در رساله اعتقادات چنین می نگارد:

مبادا پدرم را صوفی پندارید؛ چه او با سخنان امامان آشنا بود و چنین کسی صوفی نیست. وی مردی پارسا بود. در آغاز کار، چنین پارسایی را تصوف می نامید تا صوفیان را به خود نزدیک کند و از او نگریزند و آنان را از سخنان بیهوده و رفتارهای نکوهیده بازدارد. این بود که بسیاری از آنان را هدایت کرد و در آخر عمرش چون دید جمعی از آنان دشمن خدایند، از هدایت شان مأیوس شد و بیزاری خود را از آنان اظهار کرد.من به روش پدرم از هر کس دیگری آشناترم و نوشته های او در این موضوع نزد من موجود است.

مقبره محمد تقی مجلسی

به سوی ابدیت

فقیه و محدث گرانقدر، ملا محمد تقی مجلسی در یازدهم شعبان سال ۱۰۷۰ هجری قمری در اصفهان رحلت نمود و پیکرش در همان شهر به خاک سپرده شد. وفات او ضایعه ای بزرگ برای حوزه های دینی، خصوصاً حوزه بزرگ اصفهان، به شمار می آمد. چرا که اصفهان یکی از بهترین استادان حدیث را از دست داده بود.

اما دست پروردگان محضر فیض و افاده او راهش را ادامه دادند و راه او که در تهذیب نفس و احیای حدیث سعی بلیغی روا داشت، با شاگردانش خصوصاً علامه محمدباقر مجلسی، ادامه یافت و عصر بازگشت به حدیث و تعبد تجلی بارزتر و رونق بیشتری یافت.

حتما بخوانید: وحید بهبهانی

وصایا و سفارشها

ملا محمد تقی مجلسی(ره) در اجازه نامه ای که در سالهای آخرین عمر برای فرزندش علامه محمد باقر مجلسی، نوشت راه او را که ادامه راه خودش بود برای وی چنین ترسیم کرد:

«پس به درستی که من، او و نفس خطاکار خود را به تقوای خدای تبارک و تعالی وصیت می کنم که آن وصیت خدای تعالی به انسانهای اولین و آخرین است. و اینکه مراقبت خود را بذل کند و اخلاص در علم و عمل داشته باشد که: به درستی مردم همگی هلاک می شوند، مگر عالمان. و عالمان همگی هلاک می شوند، مگر عاملان به علم خود. و عاملان همگی هلاک می شوند، مگر مخلصان. و مخلصان نیز در معرض خطری بزرگ قرار دارند. و اینکه در هر روز جزئی از قرآن عظیم را با تدبر و تفکر بخواند. در هر روز وصیت مولای ما امیرالمؤمنین(علیه السلام) به فرزندش امام حسن(علیه السلام)، سرور جوانان بهشت، را که در نهج البلاغه ذکر شده، ملاحظه نماید و به آن و دیگر وصایای آن حضرت و ائمه معصومین – صلوات الله علیهم اجمعین – عمل نماید. ریاضت و جهاد بانفس را ترک نکند که خدای تعالی فرموده: «وَالذّینَ جاهَـدُوا فینا لَنَهْـدینَّـهُمْ سُبُـلَنا وَ اِنَّ الله لَمَـعَ المُحْسَنینَ» (و کسانی که در راه ما مجاهده کردند، به یقین ما آنان را به راههای خود هدایت می کنیم و به درستی که خداوند با احسان کنندگان است.)

و بر اوست که در اخباری که دربارهٔ اخلاق شایسته و رفتار ناپسند وارد شده، تدبر نماید، و از ناپسند آن اجتناب کند. و بر اوست که به دعا مداومت داشته باشد و از خدای تعالی بخواهد که او را از اولیایش قرار دهد آنان که خوفی برایشان نیست و محزون نمی گردند… .»

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

ضمانت ۱۰۰ درصدی رضایت شما
شما از لحظه ثبت نام تا 30 روز فرصت دارید که در صورت عدم رضایت از کیفیت کلاس ها انصراف دهید و تمام هزینه پرداختی را دریافت نمایید.