سه شنبه , ۴ مهر ۱۳۹۶

آموزش مجازی دروس تخصصی حوزه در
«حوزه مجازی مهندس طلبه»

هم اکنون ثبت نام کنید

کتاب تهذیب الاحکام

کتاب تهذیب الاحکام 2کتاب تهذیب یکی از چهار کتاب اصلی و جوامع قدیمی شیعه در رشته حدیث است که از زمان تألیف تاکنون مورد رجوع فقها و محدثان بوده است. تهذیب الاَحکام، عنوان مجموعه‌ای حدیثی است از ابوجعفر محمد بن حسن طوسی معروف به شیخ الطائفه می باشد .این کتاب از معتبرترین مجموعه‌های روایی و جزو کتب اربعه امامیه است و شیخ طوسی آن را قبل از کتاب الاستبصار نگاشته است. تهذیب الاحکام فقط حدیث‌هایی را در برمی‌گیرد که احکام شرعی را بیان می‌کنند.

 

معرفی اجمالی

این کتاب یکی از معتبرترین مجموعه‌های روایی شیعه و سومین کتاب از کتب اربعه است و مورد قبول تمام علما و فقهای شیعه می‌باشد. تهذیب الاحکام شامل مجموعه روایات فقهی و احکام شرعی است که از اهل بیت(ع) روایت شده است. شیخ طوسی این کتاب را در شرح و توضیح کتاب المقنعه از شیخ مفید نگاشته است.

کتاب تهذیب الاحکام، شامل روایات فروع و احکام شرعی است و برای فقیه و مجتهدی که بخواهد اجتهاد نماید، بیشتر روایات مورد نیاز را فراهم آورده است. این کتاب شامل مباحث فقهی، اصولی، رجالی و بسیاری از مباحث سودمند دیگر است.

 

شیخ طوسی در این کتاب به مباحث اصول عقاید اشاره نکرده و فقط به بیان فروع و احکام شرعی، یعنی از اول تا آخر فقه و از کتاب طهارت تا کتاب دیات، پرداخته است. ترتیب عنوان‌های این کتاب، همانند کتاب المقنعه است. ادله‌ای که شیخ طوسی در این کتاب به آنها استدلال می‌کند، برگرفته از قرآن (ظاهر، صریح، محتوا، دلیل و یا معنای قرآن)، احادیث قطعی (مانند خبر متواتر و اخبار دارای قرائن قطعی دال بر صحت آنها) و اجماع مسلمین و یا اجماع علمای شیعه است و در آخر به روایات مشهور میان اصحاب نیز اشاره دارد.البته شیخ به روایات مخالف و به وجه جمع یا وجه فساد آنها مانند ضعف سند یا عمل اصحاب برخلاف آن نیز اشاره کرده است. این کتاب شامل ۳۹۳ باب و ۱۳۵۹۰ حدیث است.

در آخر کتاب، مشیخه آمده و آن، سند شیخ طوسی به کتابهایی است که از آنها روایت نقل کرده است. بر مشیخه کتاب تهذیب نیز شرح‌هایی نگاشته شده است؛ مانند شرح علامه سیدهاشم توبلی به نام تنبیه الأریب و تذکره اللبیب فی ایضاح رجال التهذیب.

«این مطلب را از دست ندهید: کتب اربعه شیعه »

غرض از تألیف

به نوشته شیخ طوسی در مقدمه تهذیب الاحکام،یکی از دوستان وی از وجود احادیث به ظاهر متعارض در منابع شیعی با او سخن گفته و یادآور شده که این موضوع موجب انتقاد شدید مخالفان و جداشدن برخی شیعیان نا آگاه از مذهب حق گردیده است، لذا از مؤلف درخواست کرده که شرحی استدلالی بر کتاب مقنعه شیخ مفید بنگارد که در آن علاوه بر ذکر مستندات قطعی هر مسئله و احادیث مشهور، احادیث متعارض هم آورده شود و شیوه رفع ناسازگاری این احادیث با یکدیگر و تأویل آنها یا وجوه ضعف احادیث متعارض بیان گردد. کتاب تهذیب در پاسخ به این درخواست تألیف شد و در واقع، خاستگاهی کلامی دارد.

 

زمان تألیف

از تعبیر “ایده اللَّـه” در باره شیخ مفید، در مقدمه کتاب و بارها در جلد نخست و دوبار در آغاز جلد دوم، و تبدیل آن به “رَحِمَه اللَّـه” پس از آن، معلوم می‌شود که تألیف تهذیب در حیات شیخ مفید آغاز شده و پس از وفات وی ( دررمضان ۴۱۳) ادامه و پایان یافته است.

 

اولین تألیف شیخ طوسی

تهذیب الاحکام نخستین تألیف شیخ طوسی بوده و در آن به هیچیک از آثار مؤلف اشاره نشده، ولی او در دیگر آثار خود بارها به این اثر ارجاع داده است.

به نوشته مؤلف در استبصار، تألیف این کتاب پس از پایان تألیف تهذیب و انتشار آن آغاز شده است. همچنین در اوایل کتاب العُدّه فی اصول الفقهِ او به تهذیب و استبصار اشاره شده و نشان می‌دهد که تألیف این دو اثر پایان یافته بوده است. لذا، به نظر نمی‌رسد که تألیف تهذیب چندان به طول انجامیده باشد.

 

تعداد ابواب

شیخ طوسی در ضمن شرح حال خود در الفهرست نام ۲۳ بابِ اصلی از ابواب فقه را برای تهذیب برشمرده و گفته که استبصار و نهایه نیز همین مباحث را دارند، ولی ابواب شهادات و اطعمه و اشربه تنها در این دو اثر به استقلال مطرح شده است نه در کتاب تهذیب، باب زیارات هم تنها در تهذیب ذکر شده نه در نهایه و استبصار. بنا براین، تهذیب شامل ۲۱ کتاب فقهی است و نامهای مذکور در فهرست، تلفیقی از نامهای ابواب تهذیب و ابواب نهایه و استبصار است.

بر طبق شماره گذاری نسخه چاپ نجف تهذیب، این کتاب مشتمل بر ۴۰۹ باب (۲۸ باب آن ابواب زیادات در سه جلد نخست می‌باشد که تکرار ابواب قبلی است) و ۱۳۹۸۸ حدیث است، ولی بنا بر شمارش محدث نوری، تعداد ۳۹۳ باب و ۱۳۵۹۰ حدیث دارد. این اختلاف از عواملی چون اشتباه در شمارش یا مستقل دانستن یا ندانستنِ برخی ابواب و احادیث ناشی شده است.

 

روش تألیف

طرح نخستین آن بر پایه شرح کاملِ تمامِ مسائل مقنعه با استدلال به ادله قطعی (مانند قرآن، سنّت متواتر، سنّت همراه با قرائن قطعی، اجماع) و نیز ذکر احادیث مشهور امامیان و تأویل یا تضعیف احادیث متعارض، بوده است. در این شیوه تألیف ـ که بیشترِ مبحثِ طهارت بر طبق آن نگاشته شده ـ مؤلف گاه به ادلّه‌ای چون اجماع مرکّب (به اصطلاح متأخران)، اقوال مشایخ و وجوهی شبه عقلی استناد کرده و به احادیث اهل سنّت به طور مرسل اشاره نموده است. در این بخش کتاب، مباحث گوناگون قرآنی، ادبی (صرف و نحو و لغت) و دیدگاه‌های اصولی بسیار نمایان است.

 

 برگشت از شیوه اصلی

با این روش، کتاب پر حجم می‌شده و از هدف اصلی، یعنی نگارش اثری حدیثی، دور می‌افتاده؛ لذا، مؤلف روش خود را تغییر داده و به ذکر احادیث شیعی و رفع تعارض آنها بسنده کرده است. وی سپس تصمیم گرفته که بدون تقید داشتن به مباحث مقنعه، بیشتر یا تمام احادیث فقهی را ذکر کند، لذا در سه جلد نخست ابواب زیارات را افزوده است. بنابراین، کتاب با دو روش مختلف تألیف شده است که علاوه بر تفاوت در حجم، در شیوه اسناد احادیث هم با یکدیگر متفاوت‌اند.

 

اهمیت فقهی

به نوشته بحرالعلوم این کتاب غالباً فقیه را از دیگر کتب حدیثی بی‌نیاز می‌سازد ولی کتب مزبور این ویژگی را ندارند. ابن طاووسی کافی و تهذیب را از بزرگترین کتب فقهی شمرده و علامه حلّی این کتاب را اصل فقه خوانده و آن را همراه با مقنعه از بزرگترین منابعی که از آنها بهره فقهی برده می‌شود، دانسته است.

در منابع فقهی، دیدگاه‌های شیخ طوسی در تهذیب، فتوای او تلقی و فراوان نقل و بررسی شده است. برخی فتاوای وی در تهذیب از آرای اختصاصی او بوده یا قائلانی اندک داشته است. گاه فتوای وی در این کتاب و کتاب استبصار با فتوایش در سایر آثار فقهی او متفاوت است.

 

اهمیت حدیثی

تهذیب علاوه بر جنبه فقهی، از نظر حدیثی نیز اهمیتی بسزا دارد. جز فهارس کتب که به ذکر یا توصیف آن پرداخته‌اند، در آثار حدیثی بعدی همواره بدان استناد و از آن نقل شده است. نقل از این کتاب در آثار ابن طاووس بسیار است.ابن ادریس شماری از احادیث جالب توجه آن را برگزیده و در پایان السرائر آورده است.

برخی دانشمندان اخباری به استناد سخن شیخ طوسی در العُدّه فی اصول الفقه به صحت احادیث تهذیب(مانند دیگر کتب چهارگانه حدیث) حکم کرده‌اند، ولی با توجه به اینکه شیخ طوسی درباره بسیاری از احادیث متعارض، به ضعف آنها تصریح کرده، نادرستی این نظر آشکار می‌شود.

 

عوامل ضعف روایت در تهذیب الاحکامتهذیب الاحکام

مخالفت حدیث با ظاهر قرآن و احادیث متواتر

اجماع امامیه بر عمل نکردن به حدیث

تعارض خبر یک یا چند نفر با اخبار افراد بیشتر

مخالفت حدیث با دیدگاه قطعی شرع و ائمه اطهار(ع)

اضطراب حدیث یعنی راوی یک حدیث، آن را به دو یا چند شکل نقل کند

مخالفت نقل یک راوی با نقل دیگران

 

روایات ضعیف در تهذیب الاحکام

مُضْمَر

موقوف

مرسل

روایاتی که راوی آنها دقیقاً معلوم نیست

روایات شاذ یا نادر

روایاتی که راوی آنها ضعیف یا از غالیان یا عامه یا زیدیه باشد

 

اسناد روایات تهذیب الاحکام

شیخ طوسی پس از تغییر شیوه تألیف خود، اسناد را در کتاب با نام مؤلف مأخذ حدیث آغاز کرده و برای اتصال سند خود به این مؤلفان، تکمله‌ای با عنوان مشیخه در پایان کتاب افزوده و برای تفصیل بیشتر به کتاب الفهرست، ارجاع داده است. در نگاه نخست به نظر می‌رسد که وی مستقیماً از کتاب یک راوی که در آغاز سند ذکر کرده، احادیث را گرفته است، ولی قرائن بسیاری نشان می‌دهد که او، چه بسا با واسطه، احادیثی را از مآخذ پیشین نقل کرده بدون آنکه به نام مصادر واسطه، به سبب شهرت آنها، اشاره نماید.

 

منابع تهذیب الاحکام

مهمترین مأخذ موجود تهذیب، کتاب کافی کلینی است. علاوه بر مواردی که نام کلینی(محمدبن یعقوب) در آغاز سند ذکر شده، بسیاری از احادیثی که سند آنها با نام مشایخ بی‌واسطه یا با واسطه کلینی یا افراد موجود در اِسناد کافی آغاز می‌شود، از کافی گرفته شده است.

مصدر دیگر تهذیب، کتاب من لایحضره الفقیه شیخ صدوق است.

 

مقایسه دو کتاب مؤلف

شیخ طوسی پس از تألیف تهذیب، کتاب استبصار را در خصوص احادیثِ بظاهر متعارض نگاشته، که ابوابِ(کتبِ) اصلی آن تفاوت چندانی با تهذیب ندارد. تمام احادیث استبصار به گونه‌ای در تهذیب آمده است، ولی اسناد دو کتاب تفاوتهایی دارند، از جمله در جلد نخست استبصار بیش از دویست روایت دیده می‌شود که در تهذیب اسناد آنها کامل است، ولی در استبصار آغاز سند نیامده است. برعکس، در هشتاد مورد فقط سند استبصار کامل است.

در جلد نخست تهذیب غالباً روایات از طریق شیخ مفید نقل شده، ولی در استبصار، طرق مشایخ متعدد مؤلف ذکر گردیده و بویژه اگر طریق غیر شیخ مفید، به سببی، مانند کمی واسطه یا تعدد راویان، بر طریق شیخ مفید ترجیح داشته باشد، آن طریق انتخاب شده است.

بیشتر مآخذ احادیث استبصار همان مآخذ تهذیب است و تنها در موارد اندکی مأخذ حدیث در استبصار تغییر یافته است.

تفاسیر و توضیحات مؤلف در استبصار درباره احادیث و شیوه رفع تعارض میان آنها، بیشتر از تهذیب گرفته شده، هرچند در تعابیر و الفاظ دو کتاب تفاوتهایی وجود دارد.

 

شروح و حواشی

آقا بزرگ طهرانی شانزده شرح و بیست حاشیه بر تهذیب معرفی کرده و نام چهار کتاب را به عنوان حاشیه بر کتابهای چهارگانه آورده است.

در منابع دیگر، از حواشی دیگری هم بر این کتاب نام برده شده است، مانند حواشی شیخ احمد احسائی حواشی میرداماد بر کتب اربعه و جامع الحواشی.

 

شروحی هم بر مشیخه تهذیب(به تنهایی یا همراه با مشیخه کتاب من لایحضره الفقیه) نگاشته شده، مانند حدیقه الانظار اثر محمدعلی بن قاسم آل کشکول. رساله فی الجمع بین احادیث باب الزیادات من التهذیب از شیخ احمد احسائی نیز نوعی شرح تهذیب است.

از این شروح و حواشی، فقط ملاذالاخیار اثر علامه مجلسی در شانزده جلد چاپ شده که شرحی کامل بر تهذیب است.در این شرح، مطالب بسیاری از دیگر شروح تهذیب بویژه شرح محمدتقی مجلسی و عبداللَّـه تستری، نقل شده است.

 

کارهای دیگر درباره تهذیب الاحکام

ترجمه تهذیب الاحکام از محمدتقی گیلانی

ترجمه تهذیب الاحکام اثر محمدیوسف گورکانی

مختصر مزار کتاب التهذیب از محمد جاوجانی

گزیده تهذیب از محمدباقر بهبودی

تنبیه الاریب و تذکره اللبیب فی ایضاح رجال التهذیب اثر سید هاشم بحرانی و گزیده آن انتخاب الجید من تنبیهات السید از حسن دمستانی

رساله فی اسانید التهذیب از فخرالدین طُرَیحی

تصحیح الاسانید اثر میرزا محمد اردبیلی (مؤلف جامع الرواه)

از دیگر آثار مهم در این باره، ترتیب اسانید کتاب التهذیب اثر آیت اللَّـه حاج آقاحسین طباطبایی بروجردی به خط حسن نوری همدانی است که تحریر نخست آن با نام تنقیح اسانید التهذیب چاپ شده است.

 

نسخه‌های تهذیب

نسخه اصلی کتاب به خط مؤلف در اختیار نوادگان وی، آل طاووس، قرار داشته است.

نسخه‌ای از کتاب به خط مؤلف، که پسر او آن را بر پدر قرائت کرده، نزد علی بن محمد بیاضی بوده است.

نسخه‌ای از تهذیب شامل جزء اول آن در کتابخانه علامه سیدمحمدحسین طباطبایی نگهداری می‌شده که به نوشته یکی از مالکان نسخه، که معاصر شیخ بهایی بوده، شیخ بهایی آن را به خط مؤلف می‌دانسته است.

نسخه‌های فراوانی از تهذیب در کتابخانه‌های اسلامی نگهداری می‌شود.

«این مطلب را از دست ندهید: کتاب من لایحضره الفقیه »

قدیمی‌ترین نسخه

قدیمی‌ترین نسخه تاریخ‌دار تهذیب الاحکام (تاریخ کتابت: ۵۷۵) ـ که جلد چهارم و بخشی از جلد پنجم کتاب را در بردارد ـ در کتابخانه آیت اللَّـه سید محمدرضا گلپایگانی در قم نگاهداری می‌شود.

دانلود کتاب به زبان عربی

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *